Skuteczne leczenie objawów AZS wymaga dużej świadomości i uważności na reakcje skóry. Choroba najczęściej zaczyna się już w dzieciństwie, dlatego czujnością muszą wykazywać się również rodzice.
Jak przebiega proces diagnostyczny atopowego zapalenia skóry, jakie metody stosuje się w leczeniu i na czym polega świadoma pielęgnacja?
Jak dermatolog diagnozuje AZS?
Dermatolog ocenia, jak wyglądają zmiany i gdzie się pojawiły.
Sama obecność suchej i swędzącej skóry nie wystarcza, żeby od razu postawić rozpoznanie. Dermatolog ocenia cały obraz choroby.
Pyta o to, od kiedy utrzymują się dolegliwości, czy mają przebieg przewlekły i czy pacjent jest w stanie wskazać czynniki, które pogarszają stan skóry i nasilają objawy.
Jak stawia się rozpoznanie AZS?
Diagnozę AZS stawia się na podstawie obrazu klinicznego (objawów i historii). Nie istnieje pojedyncze badanie ani test z krwi, który definitywnie potwierdzałby chorobę.
Zdarza się, że u chorego odnotowuje się podwyższone stężenie IgE albo dodatnie testy alergiczne, ale taki wynik sam w sobie nie jest kryterium, które bierze się pod uwagę w procesie stawiania rozpoznania.
Część osób z AZS ma prawidłowe wyniki tych badań, a część pacjentów z dodatnimi testami wcale nie choruje na atopowe zapalenie skóry.
W Polsce lekarze posługują się m.in. kryteriami diagnostycznymi Hanifina i Rajki. Według nich warunkiem rozpoznania AZS u dzieci lub dorosłych jest obecność co najmniej 3 kryteriów większych oraz co najmniej 3 kryteriów mniejszych.
Kryteria większe:
- świąd skóry;
- przewlekły i nawrotowy przebieg;
- typowe umiejscowienie zmian;
- atopia u pacjenta lub w bliskiej rodzinie.
Kryteria mniejsze:
- suchość skóry;
- rybia łuska lub rogowacenie przymieszkowe (charakterystyczny wygląd suchej skóry w AZS);
- dodatnie punktowe testy skórne i zwiększone stężenie IgE (tak jak wspominaliśmy, w pojedynkę nie przesądzają o rozpoznaniu);
- wczesny początek choroby;
- częstsze infekcje bakteryjne lub wirusowe w obrębie zmian skórnych;
- zmiany na powierzchni skóry w okolicach rąk i stóp, które nie świadczą o innej chorobie skóry;
- wyprysk sutkowy (częściej u dorosłych osób z atopowym zapaleniem skóry);
- stan zapalny i zaczerwienienia w okolicy ust;
- objawy oczne (nawrotowe zapalenie spojówek, stożek rogówki czy zaćma podtorebkowa);
- objawy choroby w okolicy skóry oczu (zaciemnienie, objaw Denniego i Morgana – fałd, pogrubienie skóry pod dolną powieką);
- biały dermografizm (po potarciu skóry pojawia się jasna linia zamiast zaczerwienienia);
- widoczna linia w dolnej części szyi;
- rumień twarzy;
- łupież.
Atopowe zapalenie skóry u dzieci i dorosłych a alergia
Atopowe zapalenie skóry często kojarzy się z alergią, ale te pojęcia nie są tożsame.
- AZS to choroba zapalna skóry związana z zaburzeniem jej bariery ochronnej i nadreaktywnością układu odpornościowego.
- Alergia wiąże się z nieprawidłową odpowiedzią organizmu na określony czynnik – na przykład pokarm, roztocza albo pyłki.
Alergie pokarmowe a AZS
AZS często współwystępuje z alergiami pokarmowymi.
U dzieci ta zależność jest bardziej widoczna. W pierwszych latach życia faktycznie obserwuje się większą tendencję do nadwrażliwości na białka pokarmowe (głównie mleko krowie, jaja czy pszenicę).
W niektórych przypadkach nieprzestrzeganie zaleceń dietetycznych może zaostrzać zmiany skórne typowe dla osób cierpiących na atopowe zapalenie skóry.
Nie jest to jednak równoznaczne z tym, że u wszystkich chorych na AZS zaleca się wprowadzanie żywieniowych restrykcji.
Alergeny środowiskowe a AZS
U starszych dzieci i dorosłych większe znaczenie mają alergeny wziewne. Kontakt z nimi może nasilać świąd i stan zapalny skóry, ale podobnie jak w przypadku alergenów pokarmowych, nadal nie u wszystkich chorych stanowi główną przyczynę dolegliwości.
U części dorosłych AZS przebiega bez uchwytnego związku z konkretnym alergenem, a zaostrzenia są wywoływane przez:
- czynniki drażniące;
- stres;
- infekcje;
- zmiany temperatury.
Czy testy alergiczne są stałym elementem diagnostyki AZS?
Testy alergiczne mogą pomóc w ustalaniu strategii dotyczącej najlepszych metod kontrolowania objawów i przebiegu choroby, ale ich wynik zawsze trzeba odnieść do objawów.
Z czym można pomylić atopowe zapalenie skóry u dorosłych i dzieci?
Zmiany skórne rozwijające się u pacjentów z AZS mogą wyglądać różnie w zależności od wieku, nasilenia i czasu trwania choroby. Z tego powodu łatwo je pomylić z innymi schorzeniami skóry, które również przebiegają ze świądem, zaczerwienieniem i złuszczaniem.
Jednostki, które bierze się pod uwagę w różnicowaniu, to:
- łojotokowe zapalenie skóry;
- wyprysk kontaktowy;
- łuszczyca;
- grzybica skóry;
- świerzb;
- łupież biały;
- liszaj prosty przewlekły;
- wyprysk potnicowy;
- rzadziej – choroby ogólnoustrojowe i niedobory pokarmowe.
Trudności diagnostyczne częściej napotyka się w przypadku AZS u dorosłych. W przypadku dzieci obraz skóry jest zwykle bardziej jednoznaczny, choć także w tej grupie rozpoznanie choroby może wymagać różnicowania z innymi dermatozami.
Metody leczenia atopowego zapalenia skóry
Nie istnieją metody leczenia, które pozwoliłyby trwale wyeliminować biologiczne przyczyny atopowego zapalenia skóry.
W terapii najważniejsze jest wdrożenie działań, które pomogą odbudować naruszoną barierę ochronną skóry, wygasić procesy zapalne oraz ograniczyć czynniki, które mogą nasilać objawy AZS.
Leczenie miejscowe objawów atopowego zapalenia skóry
To pierwszy etap postępowania i podstawa kontrolowania choroby.
Leczenie miejscowe prowadzi się z wykorzystaniem leków działających na stan zapalny, ale również dobierając dla pacjenta odpowiednią pielęgnację skóry.
Podstawą jest regularne stosowanie emolientów. To preparaty natłuszczające i nawilżające, które sprzyjają procesom regeneracji skóry, zmniejszają utratę wody i ograniczają podatność na podrażnienia. Stosuje się je codziennie, także w remisji.
W okresach zaostrzeń wprowadza się leki przeciwzapalne do stosowania na skórę:
- glikokortykosteroidy miejscowe – działają szybko, zmniejszają zaczerwienienie i świąd;
- inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus) – stosowane w delikatnych okolicach skóry twarzy.
U części pacjentów lekarz może zalecić dodatkowe postępowanie łagodzące świąd, a przy cechach nadkażenia lub dużym ryzyku jego rozwoju także odpowiednie leczenie przeciwbakteryjne albo antyseptyczne.
Fototerapia przy objawach AZS
Fototerapia polega na kontrolowanym naświetlaniu skóry promieniowaniem ultrafioletowym. Najczęściej stosuje się promieniowanie UVB o wąskim zakresie długości fali (NB-UVB).
Promienie docierające w głąb skóry zmniejszają stan zapalny (mają właściwości ograniczające nadmierną aktywność układu odpornościowego). Nie wpływają na poprawę nawilżenia skóry, jednak mogą złagodzić świąd oraz rozległość i nasilenie zmian.
Leczenie światłem znajduje zastosowanie u osób z umiarkowanym lub nasilonym przebiegiem choroby, gdy działanie miejscowe nie daje wystarczającej poprawy albo zmiany są rozległe.
Nie stosuje się jej u każdego – przeciwwskazania obejmują m.in. niektóre dermatozy i zwiększoną wrażliwość na światło.
Czy w przebiegu atopowego zapalenia skóry stosuje się leczenie ogólnoustrojowe? Nowoczesne terapie
Od dekad leczenie AZS opiera się na działaniu bezpośrednio w miejscu zmienionego naskórka. Obecnie pojawiają się jednak nowe możliwości terapii, które równie skutecznie mogą złagodzić objawy.
Lepsze poznanie procesów immunologicznych zachodzących w skórze pozwoliło opracować alternatywne metody leczenia działające w bardziej celowany sposób. Nowoczesne leki ingerują w konkretne szlaki zapalne.
Do tej grupy należą m.in. leki biologiczne oraz inhibitory szlaku JAK-STAT. Część z nich jest już stosowana w leczeniu umiarkowanych i ciężkich postaci AZS, a kolejne są w trakcie badań klinicznych. Takie podejście daje szansę na bardziej ukierunkowaną terapię, dostosowaną do mechanizmu choroby, a nie wyłącznie do jej objawów.
Mimo postępu leczenie miejscowe wciąż jest najważniejszą częścią łagodzenia zmian skórnych u dzieci i osób dorosłych z AZS. Nowe metody nie zastępują go całkowicie, ale stanowią kolejne etapy postępowania u pacjentów, u których dotychczasowe leczenie nie przynosi wystarczającej poprawy.
Pielęgnacja skóry z AZS – forma leczenia, łagodzenia objawów i profilaktyki zaostrzeń
Atopowe zapalenie skóry zwykle daje podobne objawy, jednak zalecenia dotyczące pielęgnacji, która będzie je łagodzić, nie muszą być takie same.
Nawilżanie skóry jest podstawą, jednak pacjentom mogą sprawdzać się różne dermokosmetyki. Znalezienie odpowiednich preparatów może wymagać kilku prób, jednak jest niezbędne do tego, aby skutecznie zmniejszać dolegliwości.
Zasady pielęgnacji skóry atopowej – czego unikać i o czym pamiętać?
Jakie są najczęstsze zalecenia związane z pielęgnacją skóry wrażliwej?
- Stosowanie prepartów zawierających emolienty. Dermokosmetyki nakłada się codziennie (zwykle 1-2 razy dziennie, a przy nasilonych objawach częściej). W tym przypadku bardzo liczy się systematyczność.
- Najlepiej nałożyć preparat w ciągu kilku minut po kąpieli, na dobrze wysuszoną skórę. Należy pamiętać o dokładnej aplikacji w zgięciach ciała (między palcami, pod kolanami czy w zgięciach łokci).
- Kąpiele/prysznice powinny być możliwie krótkie, w letniej wodzie. Zbyt długa ekspozycja na wodę i wysoka temperatura nasilają przesuszenie.
- Należy sięgać po delikatne środki myjące. Preparaty bez silnych detergentów i substancji zapachowych zmniejszają ryzyko podrażnień. Objawy AZS mogą pojawiać się również w okolicy owłosionej skóry głowy, dlatego warto zwracać uwagę także na wybór odpowiedniego szamponu.
- Skórę należy osuszać w delikatny sposób (przykładać do niej ręcznik, a nie pocierać).