Atopowe zapalenie skóry – objawy, przyczyny i przebieg

Atopowe zapalenie skóry należy do najczęstszych chorób dermatologicznych. Szacuje się, że dotyczy około 15-20% dzieci. U osób dorosłych występuje rzadziej, ale wciąż dotyczy 2-10% pacjentów w tej grupie.

Jakie zaburzenia skóry występują w przebiegu AZS?

Czym jest atopowe zapalenie skóry (AZS)?

Atopowe zapalenie skóry to choroba przewlekła o podłożu zapalnym, w której dochodzi do zaburzenia pracy skóry i jej nadmiernej reaktywności. Jej rozwój wynika z jednoczesnego współistnienia predyspozycji genetycznych oraz wpływu środowiska.

Zmiany w skórze przy atopowym zapaleniu skóry

Bariera naskórkowa jest warstwą, która odpowiada za utrzymanie wody i oddzielanie organizmu od otoczenia (często porównuje się ją do pierwszej „linii” obrony).

W przypadku atopowego zapalenia skóry dochodzi do jej uszkodzenia. Skóra szybciej się odwadnia, staje się cieńsza i bardziej przepuszczalna. Zaburzona zostaje także struktura lipidów wchodzących w skład naskórka, które u zdrowych osób uszczelniają jego powierzchnię.

Jaki jest tego skutek? U pacjentów z AZS nawet niewielkie bodźce mogą łatwiej przenikać w głąb skóry i inicjować reakcje obronne organizmu. Z czym będą się wiązać?

AZS a zmiany w reakcji organizmu na stan zapalny

W przebiegu AZS układ odpornościowy po narażeniu na bodziec reaguje nadmiernie. Co to znaczy?

W porównaniu do zdrowych osób:

• odpowiedź zapalna uruchamia się szybciej;
• jest silniejsza i powoduje wyraźniejsze objawy;
• trwa dłużej;
• jej wygaszenie nie zachodzi w tak sprawny sposób.

Dochodzi do utrzymywania się aktywności komórek układu immunologicznego oraz wydzielania mediatorów stanu zapalnego, które podtrzymują zmiany skórne. Nawet po ustąpieniu widocznych dolegliwości skóra pozostaje nadreaktywna i podatna na kolejne zaostrzenia.

Czy znamy przyczyny atopowego zapalenia skóry?

AZS nie jest chorobą zakaźną. Nie można się nią zarazić przez dotyk czy inny kontakt z osobą chorą. Nie wynika też z nieprawidłowej higieny czy niewłaściwej pielęgnacji skóry (choć złe nawyki i źle dobrane kosmetyki mogą nasilać dolegliwości).

Niestety na ten moment nie wskazuje się ani konkretnej przyczyny (na poziomie biologicznym), ani jednego momentu, w którym zaczyna się AZS.

Osoby cierpiące na AZS zmagają się z chorobą praktycznie od urodzenia albo doświadczają pierwszych objawów dopiero w późniejszych okresach życia. Najczęściej diagnoza pojawia się już w dzieciństwie, zdarzają się jednak przypadki, w których rozpoznanie stawia się u młodzieży, dorosłych czy nawet seniorów.

Badania nad przyczynami AZS

Najlepiej poznany obszar dotyczy genów odpowiedzialnych za budowę skóry. Pod kątem patogenezy choroby analizuje się między innymi mutacje w genie filagryny (FLG).

Wykazano, że u części osób z AZS występują jego nieprawidłowe warianty, których obecność w pewnym stopniu tłumaczy większą utratę wody i większą przepuszczalność naskórka.

W AZS dochodzi również do zmiany składu całej macierzy lipidowej skóry. Spada ilość ceramidów – tych związków, które odpowiadają za szczelność warstwy rogowej. Równocześnie zmienia się proporcja kwasów tłuszczowych i cholesterolu.

Zwraca się również uwagę na pH powierzchni skóry. U osób z AZS jest ono wyższe niż u osób zdrowych. Zmiana odczynu wpływa na aktywność enzymów odpowiedzialnych za regenerację skóry oraz sprzyja zaburzeniom jej struktury.

Rozwój atopowego zapalenia skóry a mikrobiom

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą, nad którą wciąż pochyla się wielu lekarzy i naukowców. Coraz więcej danych zbieranych na jej temat potwierdza związek przebiegu AZS ze stanem mikrobiomu skóry.

Obserwuje się zmniejszenie różnorodności drobnoustrojów naturalnie zasiedlających jej powierzchnię i przewagę gatunków, które mogą nasilać procesy zapalne.

Objawy atopowego zapalenia skóry

Obraz choroby nie jest identyczny u wszystkich. Zmienia się wraz z wiekiem, lokalizacją zmian i czasem trwania choroby. Jak wygląda atopowe zapalenie skóry?

Objawy pojawiają się głównie na twarzy, okolicach dłoni oraz w zgięciach nóg i rąk.

Najczęstszy obraz AZS to:

• świąd skóry, nasilający się wieczorem lub w nocy;
• suchość skóry;
• szorstkość i nierówna powierzchnia;
• pieczenie i uczucie napięcia;
• wyraźne zaczerwienienie w obrębie zmienionych miejsc.

Objawy choroby w bardziej nasilonym przebiegu:

• grudki i drobne pęcherzyki widoczne na skórze;
• sączenie się zmian i tworzenie nadżerek;
• strupy i przeczosy (linijne uszkodzenia skóry) powstające w wyniku uszkodzeń zmian zapalnych (m.in. wskutek drapania);
• pogrubienie skóry w miejscach objętych długotrwałym stanem zapalnym;
• częste nadkażenia skóry (np. infekcje bakteryjne).

Przebieg atopowego zapalenia skóry – czym jest remisja, a czym zaostrzenie?

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą nieuleczalną, a jego przebieg ma charakter nawrotowy (choć u części chorych objawy z czasem słabną lub ustępują).

Charakterystyczne jest to, że u pacjentów naprzemiennie występują okresy wyciszenia i nasilenia zmian, przy utrzymującej się podatności skóry na ponowne wznowienia objawów – nawet jeśli przez cały czas stosuje się leczenie.

Okresy nie występują cyklicznie. U chorych na AZS mogą pojawiać się z różną częstotliwością i trwać przez różny czas. Wiele zależy od:

• wdrożenia skutecznego leczenia;
• świadomości pacjenta dotyczącej tego, co indywidualnie nasila objawy AZS;
• wprowadzenia odpowiednich nawyków związanych z pielęgnacją skóry atopowej;
• nawyków żywieniowych i stylu życia (czynniki z tej kategorii mogą w różnym stopniu zaostrzać objawy, jednak są pacjenci, którzy są na nie bardziej podatni).

Remisja w AZS

Remisja to okres, w którym aktywność choroby ulega zmniejszeniu. Mówi się wtedy o wyciszeniu objawów.

Zmiany skórne ustępują całkowicie albo utrzymują się tylko w niewielkim nasileniu.

Naskórek nadal jest bardziej przepuszczalny i szybciej traci wodę. Mimo braku typowych objawów pacjenci powinni zwracać uwagę na bodźce, które nasilają AZS. W tym czasie skóra cały czas wymaga stałej i odpowiednio dobranej pielęgnacji.

Atopowe zapalenie skóry – objawy choroby w okresie zaostrzeń

Zaostrzenie to faza zwiększonej aktywności choroby. Dochodzi w niej do nasilenia stanu zapalnego w obrębie skóry, pojawienia się nowych zmian albo rozszerzenia już istniejących ognisk. Proces ten jest najczęściej inicjowany przez czynniki zewnętrzne lub wewnętrzne.

Jakie czynniki nasilają stan zapalny skóry?

Przebieg atopowego zapalenia skóry często nasilają:

• nieodpowiednie detergenty i silne środki myjące;
• częste i długie kąpiele (zwłaszcza w gorącej wodzie);
• suche powietrze (np. w sezonie grzewczym lub latem podczas przebywania w klimatyzowanych pomieszczeniach);
• przegrzewanie organizmu i pot (również intensywna aktywność fizyczna);
• tarcie i ucisk odzieży (szczególnie wykonanej z szorstkich lub syntetycznych materiałów);
• kontakt skóry z alergenami środowiskowymi – roztocza kurzu domowego, pyłki roślin, sierść zwierząt;
• niektóre składniki kosmetyków – nawet takich, które na etykietach informują o właściwościach nawilżających skórę (np. substancje zapachowe i konserwanty);
• infekcje (zarówno ogólnoustrojowe, jak i dotyczące skóry – zdarza się, że przyczyną pogorszenia stanu skóry może być przeziębienie);
• stres i napięcie emocjonalne (z uwagi na to, że mogą nasilać reakcję zapalną);
• twarda woda (sprzyja wysuszeniu skóry);
• nieodpowiednio dobrana pielęgnacja lub jej brak.

Atopowe zapalenie skóry u niemowląt

AZS najczęściej zaczyna się bardzo wcześnie – nierzadko już w pierwszym półroczu życia. Na tym etapie choroba ma zwykle bardziej burzliwy przebieg. Skóra dzieci i niemowląt reaguje szybko, a okresy poprawy i pogorszenia potrafią następować po sobie w krótkich odstępach.

Dla rodziców taki obraz bywa mylący – może sprawiać wrażenie przejściowej reakcji na kosmetyk, proszek do prania albo nowy pokarm.

• W pierwszych latach życia objawy AZS zwykle są najmocniej widoczne na skórze twarzy (w okolicy oczu i na policzkach), skórze głowy, tułowiu oraz po zewnętrznych stronach rąk i nóg. Z czasem przebieg zaczyna się zmieniać.
• U starszych niemowląt i dzieci zmiany częściej pojawiają się tam, gdzie skóra jest narażona na ocieranie, ciepło i pot, czyli między innymi w okolicy zgięć łokciowych i podkolanowych, na nadgarstkach, wokół kostek oraz na szyi.

Wczesne dzieciństwo to również okres, w którym bardzo wyraźnie widać wpływ drapania na przebieg choroby. Małe dziecko nie potrafi jeszcze kontrolować tej reakcji. Trze skórę rękami i wierci się. W ten sposób podrażnienia skóry łatwo się utrwalają (skóra nie ma czasu się wyciszyć).

Atopowe zapalenie skóry u dzieci i młodzieży

W kolejnych latach przebieg choroby może pójść w różnych kierunkach.

• U części dzieci z AZS stopniowo dochodzi do wyraźnej poprawy i zaostrzenia pojawiają się rzadziej.
• U innych objawy utrzymują się dłużej, choć często zmieniają swój obraz – skóra staje się mniej skłonna do ostrych, sączących zmian, a częściej pojawiają się obszary przewlekle przesuszone, pogrubiałe i stale podrażnione.

Wraz z wiekiem część starszych dzieci zaczyna lepiej kontrolować drapanie – niestety nie zawsze rozwiązuje to problem. Swędzenie skóry nadal się utrzymuje, a mechaniczne drażnienie może przyjmować inną formę – pocierania, skubania czy ciągłego dotykania zmienionych miejsc.

U części pacjentów w tym okresie zaczynają być widoczne inne choroby atopowe, m.in.:

• alergiczny nieżyt nosa;
• astma.

Nie dotyczy to wszystkich, ale taki kierunek zmian jest dobrze poznany (ma nawet swoją nazwę – marsz atopowy).

Atopowe zapalenie skóry u dorosłych

AZS u osób dorosłych może być kontynuacją choroby z dzieciństwa albo pojawić się po raz pierwszy. Niezależnie od początku, przewlekła choroba skóry wymaga stałej kontroli i wdrożenia przemyślanej pielęgnacji.

W tej grupie wiekowej zwraca się bardzo dużą uwagę na czynniki środowiskowe i zawodowe.

Choroba ma zwykle przewlekły przebieg i częściej przyjmuje postać utrwalonych zmian niż nagłych zaostrzeń. Skóra przez długi czas pozostaje podrażniona, pogrubiała i nadwrażliwa, a nawroty pojawiają się w tych samych okolicach – głównie dotyczą skóry na twarzy (w okolicach powiek), szyi, dłoniach oraz zgięć stawowych.

Atopowe zapalenie skóry u seniorów

Początek choroby w starszym wieku jest rzadszy niż w dzieciństwie, ale jest możliwy.

U starszych pacjentów obraz choroby różni się od tego, który kojarzy się z AZS u dzieci. Zmiany rzadziej ograniczają się do typowych okolic. Często zajmują większe powierzchnie skóry – tułów, plecy czy całe kończyny. Skóra bywa cienka, przesuszona i podatna na podrażnienia. Trudności wynikają nie tylko z samego AZS, ale też z naturalnych zmian związanych z wiekiem.

U starszych osób z atopowym zapaleniem skóry łatwiej też o pomyłki diagnostyczne. AZS może przypominać inne choroby skóry, które są częstsze w tym wieku – rozpoznanie zaostrzeń bywa trudniejsze i wymaga większej uwagi.

W tej grupie bardzo ważna jest również kwestia łagodzenia objawów i leczenia. U seniorów częściej współistnieją inne choroby i stosowane są różne leki. W niektórych przypadkach indywidualna sytuacja pacjenta może wpływać na sposób prowadzenia terapii AZS. Skóra gorzej toleruje niektóre preparaty, a ryzyko działań niepożądanych bywa większe.