Czym jest otyłość – przyczyny, diagnostyka, powikłania

Otyłość to choroba bez tendencji do samoistnego ustępowania i ze skłonnością do nawrotów. Zaburza szlaki hormonalne, metaboliczne i neurobiologiczne. Wiąże się z występowaniem ponad 200 powikłań. Drastycznie obniża jakość życia i skraca jego długość. Prognozy NFZ wskazują, że w 2035 roku na otyłość będzie chorować ponad 35% dorosłych mężczyzn i ponad 25% dorosłych kobiet.

Dowiedz się, czym jest otyłość, jakie są jej rodzaje i w jaki sposób wpływa na nasze zdrowie. Sprawdź, co tak naprawdę wpływa na rozwój nadmiernej masy ciała!

Czym jest otyłość?

Otyłość to choroba przewlekła – charakteryzuje się nadmiernym przyrostem tkanki tłuszczowej (tkanki adipocytowej), która pogarsza stan zdrowia.

Problemem nie jest sama masa ciała, ale nieprawidłowa ilość, rozmieszczenie i funkcje tkanki, które prowadzą do powikłań.

W otyłości przedklinicznej ten nadmiar nie powoduje negatywnych następstw. W postaci klinicznej pojawiają się negatywne konsekwencje zdrowotne (objawy narządowe oraz ich uszkodzenia). Dlatego istotne jest zdiagnozowanie choroby, zanim nadwaga i otyłość zaczną być czymś więcej niż tylko nadmierną masą ciała.

Diagnostyka choroby otyłościowej

Diagnostyka rozpoczyna się od pomiarów ciała, które służą do wstępnego oszacowania nadmiaru i rozmieszczenia tkanki adipocytowej. Pełne rozpoznanie choroby wymaga oceny klinicznej pod kątem występowania problemów zdrowotnych i określenia zaawansowania choroby.

BMI (Body Mass Index)

Otyłość i nadwagę rozpoznaje się na podstawie wskaźnika BMI, który pozwala na wstępne przesiewowe oszacowanie problemu.

By sprawdzić swój wynik, zastosuj prosty kalkulator BMI – podziel masę ciała w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu i sprawdź przedział poniżej:

• niedowaga – < 18,5 kg/m²;
• prawidłowa masa ciała – 18,5-24,9 kg/m²;
• nadwaga – 25-29,9 kg/m²;
• otyłość I stopnia – 30-34,9 kg/m²;
• otyłość II stopnia – 35-39,9 kg/m²;
• otyłość III stopnia (olbrzymia) – powyżej 40 kg/m².

BMI ma jednak pewne ograniczenia (np. u sportowców, dzieci, kobiet w ciąży), dlatego rozpoznawanie otyłości należy uzupełnić pomiarem talii lub wskaźnikiem talia-wzrost.

Pomiar obwodu talii

Wartości wskaźnika BMI w połączeniu z pomiarem talii dają pełniejszy obraz zaawansowania choroby. Niebezpieczny tłuszcz trzewny może występować u osób z prawidłowym BMI – mówimy wtedy o fenotypie TOFI.

Otyłość brzuszna (trzewna) rozpoznawana jest, gdy obwód pasa wynosi:

• ≥ 94 cm u mężczyzn;
• ≥ 80 cm u kobiet.

Wskaźnik talia-wzrost

Wskaźnik talia-wzrost (WHtR) ocenia ryzyko kardiometaboliczne (prawdopodobieństwo wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2). Nawet przy niższej wadze, duży obwód talii w stosunku do wzrostu jest sygnałem, wskazującym na ryzyko otyłości i jej powikłań.

Wynik ≥ 0,5 wskazuje na zwiększone ryzyko zdrowotne. 

Jak obliczyć WHtR?

1. Zmierz obwód pasa (w cm).
2. Podziel przez swój wzrost (w cm).

Skala oceny stopnia zaawansowania otyłości EOSS

Złożone przyczyny otyłości

Choroba otyłościowa nie wynika wyłącznie z braku dyscypliny i nadmiaru jedzenia, które powoduje przyrost tkanki tłuszczowej w organizmie.

Czynnik genetyczny i biologiczny

Dziedziczność waha się od 40% do 70%. Genetyka problemu otyłości najczęściej jest wielogenowa. Istnieją setki wariantów genów, które predysponują do gromadzenia większej ilości tkanki tłuszczowej i trudniejszego odczuwania sytości.

Epigenetyka i programowanie płodowe

Ryzyko nadwagi i otyłości może zostać zaprogramowane jeszcze przed narodzinami. Jak to się dzieje?

Zdrowie matki w ciąży, jej nadwaga (zarówno otyłość przedciążowa, jak i nadmierny przyrost masy w ciąży) i złe nawyki żywieniowe okresie prenatalnym sprzyjają otyłości dziecięcej. Dziecko może być również bardziej podatne na tycie w dorosłym życiu.

Wpływ stylu życia na nadwagę i otyłość

Środowisko obesogenne promuje siedzący tryb życia i niezdrowe nawyki żywieniowe. Stres i pośpiech sprzyjają jedzeniu emocjonalnemu.

Brak aktywności fizycznej redukuje wydatek energetyczny i osłabia wrażliwość tkanek na insulinę.

Niedobory snu

Sen trwający krócej niż 7 godzin na dobę zwiększa podatność na rozwój otyłości i nadwagi – rozregulowuje ośrodki w mózgu odpowiedzialne za apetyt. Zaburza równowagę między greliną a leptyną, powodując zwiększone odczuwanie głodu. Niewyspany mózg szuka wysokokalorycznych produktów, wpływając na podejmowanie gorszych wyborów żywieniowych. 

Przewlekły stres

W reakcji na długotrwały stres organizm produkuje nadmiar glikokortykosteroidów (w tym kortyzolu), które sprzyjają gromadzeniu się tkanki tłuszczowej.

Rokowanie pogarsza stygmatyzacja społeczna choroby otyłościowej. Paradoksalnie niekiedy największym wrogiem często jest nasz własny wewnętrzny krytyk.

Zinternalizowana stygmatyzacja – czyli obwinianie samego siebie za chorobę – prowadzi do stresu, który sprzyja dalszemu przybieraniu na wadze.

Otyłość wtórna i leki

W skutek przyjmowania niektórych leków masy ciała może wzrastać (np. sterydy), powodując otyłość wtórną. Może również pojawić się jako następstwo niektórych schorzeń (np. niedoczynność tarczycy).

Mechanizm obrony masy ciała

Istnieje tzw. punkt nastawczy – waga, którą mózg uznaje za właściwą dla naszego ciała. Gdy Ty chudniesz, on stara się powrócić ją do poprzedniej wagi, spowalniając metabolizm i zwiększając głód. To dlatego po diecie występuje efekt jo-jo – to nie brak silnej woli, ale biologia.

Punkt nastawczy nie jest wartością sztywną daną raz na zawsze – może zostać obniżony dzięki leczeniu farmakologicznemu lub chirurgicznemu, które koryguje zaburzone sygnały neurohormonalne.

Typy otyłości

Budowa ciała osób chorych na otyłość, a dokładniej miejsce gromadzenia się tkanki adipocytowej, wpływa na rodzaj ryzyka zdrowotnego.

• Otyłość brzuszna (androidalna, typ jabłko) charakterystyczna częściej dla mężczyzn, ale występuje również u kobiet po menopauzie. Jest silnie powiązana z zespołem metabolicznym, cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym i chorobami serca.
• Otyłość pośladkowo-udowa (gynoidalna, typ gruszka) częściej dotyczy kobiet. Tłuszcz gromadzi się w okolicach bioder i ud. Metabolicznie jest mniej agresywna niż postać brzuszna, ale częściej prowadzi do obciążenia stawów kolanowych, biodrowych oraz niewydolności żylnej.

Nadwaga i otyłość w różnych grupach pacjentów

Problem otyłości dotyka ludzi w każdym wieku, jednak jej przebieg i konsekwencje mogą się różnić.

Otyłość dziecięca i młodzieńcza

Najczęstsze przyczyny to nadmiar słodzonych napojów, brak ruchu i czas spędzany przed ekranami. Otyłość w tym wieku znacznie zwiększa ryzyko zdrowotne w dorosłości oraz jest prognostykiem wczesnego wystąpienia cukrzycy typu 2 i nadciśnienia.

Czym są „okna krytyczne”?

Okres ciąży

Otyłość występująca w ciąży to nie tylko zwiększona masa ciała – choroba zwiększa ryzyko powikłań (np. cukrzyca ciążowa), a także oddziałuje na rozwój dziecka (zwiększając ryzyko wad wrodzonych i makrosomii).

Otyłość a antykoncepcja

Niektóre metody antykoncepcyjne mogą być mniej skuteczne (np. plastry i tabletki). Za najbezpieczniejsze u pacjentek z chorobą otyłościową uważa się wkładki wewnątrzmaciczne (z miedzią lub hormonami) oraz implanty.

Mężczyźni i ryzyko sercowe

Rozwój otyłości u mężczyzn wiąże się z zaburzeniami gospodarki hormonalnej, m.in.:

• „kradzież” testosteronu – tkanka adipocytowa przekształca testosteron w estrogeny. Prowadzi to do spadeku libido, energii i siły mięśniowej nawet u 45% otyłych mężczyzn;
• zaburzenia erekcji – wynikają z uszkodzenia naczyń krwionośnych i często wyprzedzają zawał serca o kilka lat;
• płodność – występowanie otyłości wiąże się z obniżoną jakością nasienia.

Redukcja masy ciała już o 5-10% może istotnie poprawić sprawność seksualną.

Seniorzy i otyłość sarkopeniczna – gdy waga kłamie

U osób starszych (po 65. r.ż.) podejście jest inne. Obserwujemy tu tzw. paradoks otyłości – lekka nadwaga może wiązać się z dłuższym życiem.

W takim przypadku lepszymi testami są: pomiar obwodu talii i ocena sprawności (np. test wstawania z krzesła).

Powikłania otyłości

Choroba otyłościowa uszkadza niemal każdy narząd – nieleczona skraca życie i pogarsza jego jakość.

Pierwsze skutki otyłości

Nadmierna masa ciała – pierwsze skutki zdrowotne:

• duszność i zadyszka;
• głośne chrapanie i bóle głowy;
• ciągłe zmęczenie i senność;
• bóle stawów i kręgosłupa;
• problemy hormonalne:
  – u kobiet nieregularne miesiączki, trudności z zajściem w ciążę, nadmierne owłosienie;
  – u mężczyzn – zaburzenia erekcji, spadek libido i poziomu testosteronu;
• zmiany skórne.

Choroby związane z otyłością kliniczną

Do poważnych skutków otyłości należą (m.in.):

• choroby metaboliczne – cukrzyca typu 2, stan przedcukrzycowy, dna moczanowa;
• choroby układu krążenia – nadciśnienie, choroba niedokrwienna serca, udary mózgu;
• choroby wątroby i przewodu pokarmowego – stłuszczeniowa choroba wątroby, kamica pęcherzyka żółciowego, refluks (GERD);
• choroby układu oddechowego – obturacyjny bezdech senny, astma;
• przewlekła choroba nerek (PChN);
• zaburzenia układu ruchu – choroba zwyrodnieniowa stawów oraz kręgosłupa;
• zwiększone ryzyko rozwoju co najmniej 13 typów nowotworów (w tym raka piersi, jelita grubego);
• zdrowie psychiczne – depresja, zaburzenia lękowe.