Nietrzymanie moczu – objawy, przyczyny i rodzaje

Nietrzymanie moczu (inkontynencja) odnosi się do zaburzeń kontroli mikcji wynikających z nieprawidłowej pracy dolnego odcinka układu moczowego. Zjawisko nie pozostaje związane wyłącznie z wiekiem. Może pojawić się na różnych etapach życia u mężczyzn i kobiet, a jego podłoże bywa wieloczynnikowe. Są jednak sytuacje, nawyki i problemy zdrowotne, które będą zwiększać ryzyko mimowolnego oddawania moczu.

Czytaj dalej i dowiedz się, co może być powodem nietrzymania moczu i jak poradzić sobie z problemem.

Czym jest nietrzymanie moczu?

Nietrzymanie moczu to problem, w którym pojawia się mimowolny wyciek moczu, bez świadomej kontroli. Epizody wycieku mogą występować w spoczynku albo w trakcie określonych czynności. Najczęściej pacjenci opisują je podczas kaszlu, śmiechu lub aktywności ruchowej. Taka sytuacja może mieć miejsce niezależnie od pory dnia i okoliczności.

Pęcherz moczowy jest elastycznym zbiornikiem, w którym stopniowo gromadzi się mocz. Napełnia się stopniowo i przez długi czas nie wywołuje silnego parcia. Oddanie moczu następuje w wyniku świadomej inicjacji mikcji i wymaga skoordynowanej pracy układu nerwowego, mięśni pęcherza, mięśni dna miednicy oraz zwieraczy cewki moczowej.

Nietrzymanie moczu najczęściej występuje, gdy u pacjenta któryś z elementów tego złożonego układu przestaje prawidłowo współpracować z innymi lub traci zdolność do spełniania swoich fizjologicznych funkcji. W diagnostyce problemu określa się jego główne przyczyny (typy nietrzymania moczu) i do nich dobiera odpowiednie sposoby postępowania terapeutycznego.

Jak wygląda diagnostyka nietrzymania moczu?

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od dokładnego wywiadu. Analizuje się sytuacje, w których pojawia się wyciek, jego częstość oraz przybliżoną objętość.

Postępowanie diagnostyczne zostaje inaczej kierunkowane przy epizodach mimowolnie wydalanego moczu związanych z wysiłkiem, a inaczej przy okolicznościach poprzedzonych nagłym parciem.

Następnie lekarz przeprowadza badanie fizykalne. Ocenie podlegają okolice narządu moczowo-płciowego oraz napięcie struktur dna miednicy. U kobiet analizuje się ułożenie narządu rodnego, u mężczyzn wielkość i konsystencję gruczołu krokowego. Już na tym etapie można wykryć zmiany anatomiczne, które mogą powodować nietrzymanie moczu.

Diagnostykę uzupełniają dodatkowe badania i procedury. Wykonuje się:

• ogólną analizę moczu;
• ocenę zalegającej ilości moczu w pęcherzu po mikcji;
• badania obrazowe układu moczowego.

W pierwszym etapie wielu specjalistów zaleca prowadzenie dzienniczka, który dostarcza cennych informacji o rytmie oddawania moczu i ilości przyjmowanych płynów.

W procesie diagnostycznym bardziej złożonych przypadków zaburzeń związanych z nietrzymaniem moczu stosuje się badania urodynamiczne, które pozwalają dokładnie ocenić pracę pęcherza i zwieraczy.

Jakie są pierwsze objawy nietrzymania moczu?

U wielu osób pierwsze sygnały są subtelne i łatwe do zbagatelizowania. Może pojawić się niewielki niekontrolowany wyciek moczu podczas kaszlu, śmiechu albo podnoszenia cięższych przedmiotów. Zdarza się, że takie epizody występują sporadycznie i nie są postrzegane jako problem zdrowotny. Ważne, by zwracać uwagę na to, jakie okoliczności towarzyszą pojawiającej się potrzebie oddania moczu.

Nietrzymanie moczu – objawy alarmowe

Nagłe wystąpienie nietrzymania moczu u osoby, która wcześniej nie zgłaszała podobnych trudności, wymaga szybkiej diagnostyki (szczególnie gdy współistnieją inne zaburzenia na podłożu neurologicznym).

Pilnej konsultacji ze specjalistą wymagają także:

• objawy ze strony dróg moczowych, w tym ból przy mikcji, obecność krwi w moczu;
• gorączka.

Rodzaje nietrzymania moczu

Zaburzenia związane z mimowolnym popuszczaniem moczu nie są jednorodne. Pod wspólną nazwą kryją się różne mechanizmy prowadzące do objawów, które wciąż w społeczeństwie stanowią temat tabu. Wyróżnia się kilka podstawowych typów, a każdy z nich ma inne podłoże i inny przebieg.

Nietrzymanie moczu może mieć postać:

• wysiłkowego nietrzymania moczu;
• nietrzymania moczu z parcia (naglącego);
• mieszanego nietrzymania moczu;
• nietrzymania moczu z przepełnienia pęcherza.

Wysiłkowe nietrzymanie moczu – przyczyny związane z osłabieniem mięśni dna miednicy

Ta postać rozwija się na tle niewydolności struktur podtrzymujących pęcherz oraz cewkę moczową. Zaburzenia dotyczą głównie mięśni dna miednicy i otaczających je tkanek, odpowiedzialnych za utrzymanie właściwego położenia dolnego odcinka układu moczowego oraz szczelność cewki.

U zdrowych osób krótkotrwały wzrost ciśnienia w jamie brzusznej (spowodowany m.in. kaszlem, śmiechem, kichaniem czy wysiłkiem fizycznym) nie prowadzi do niekontrolowanych epizodów popuszczania moczu. Mięśnie dna miednicy i zwieracze cewki reagują odruchowo, zwiększając napięcie i zabezpieczając odpływ. W momencie osłabienia tych struktur odruch nie jest wystarczająco silny.

Wysiłkowe nietrzymanie moczu częściej dotyka kobiet niż mężczyzn. Szacuje się, że zmaga się z nim kilka milionów pacjentek. Mimo tego problem diagnozuje się także u mężczyzn, najczęściej po leczeniu operacyjnym gruczołu krokowego, gdy dochodzi do osłabienia struktur odpowiedzialnych za kontrolę mikcji.

Naglące nietrzymanie moczu

W tej postaci źródłem trudności pozostaje nadmierna pobudliwość mięśnia wypieracza pęcherza. Skurcze pojawiają się przedwcześnie i mają dużą intensywność. Zwieracze zachowują prawidłową budowę, natomiast pęcherz wysyła sygnał opróżnienia niezależnie od stopnia wypełnienia.

Charakterystycznym objawem nietrzymania moczu z naglącym parciem jest bardzo trudna do opanowania potrzeba skorzystania z toalety. Pacjent odczuwa konieczność natychmiastowego oddania moczu nawet przy niewielkim wypełnieniu pęcherza.

Naglącemu nietrzymaniu moczu często towarzyszą objawy pęcherza nadreaktywnego, w tym:

• częstomocz;
• nokturia (oddawanie moczu w nocy).

Do problemów związanych z trudną do opanowania potrzebą oddania moczu dochodzą także objawy związane z przewlekłym niewyspaniem się i w konsekwencji pogorszenie funkcjonowania w ciągu dnia.

Popuszczanie spowodowane silną potrzebą oddania moczu, nieadekwatną do ilości wypijanych płynów i stopnia wypełnienia pęcherza, może mieć związek z:

• zaburzeniami neurologicznymi;
• przewlekłymi chorobami układu moczowego;
• zmianami zapalnymi;
• idiopatyczną nadreaktywnością pęcherza (bez uchwytnej przyczyny).

Mieszane nietrzymanie moczu

Postać mieszana łączy cechy wysiłkowego oraz naglącego nietrzymania. U jednej osoby mogą współistnieć dwa mechanizmy – przyczyną nietrzymania moczu jest osłabienie mięśni dna miednicy oraz jednocześnie występująca nadmierna aktywność pęcherza.

Nietrzymanie moczu z przepełnienia

Popuszczanie moczu z przepełnienia wynika z niepełnego opróżniania pęcherza. Mocz gromadzi się stopniowo, aż objętość przekracza możliwości jego utrzymania. Wyciek moczu z cewki ma wtedy charakter bierny.

Pęcherz pozostaje stale albo okresowo nadmiernie wypełniony. Strumień moczu bywa słaby, a mikcja nie przynosi wrażenia pełnego opróżnienia. Zalegający mocz wydostaje się stopniowo, często kroplami, bez związku z parciem.

Może także powodować niekontrolowane wycieki moczu (u kobiet i mężczyzn) zmagających się z:

• zaburzeniami neurologicznymi;
• uszkodzeniem unerwienia pęcherza.

Czynniki ryzyka nietrzymania moczu – w jakich grupach najczęściej diagnozuje się problem?

Ryzyko utraty kontroli nad oddawaniem moczu rozkłada się nierównomiernie pomiędzy grupami populacyjnymi. Płeć, wiek oraz zmiany zachodzące w obrębie układu nerwowego i mięśniowego wpływają na sposób regulacji mikcji.

Rodzaje i przyczyny nietrzymania moczu u kobiet

Jak wspomniano wcześniej, wysiłkowe nietrzymanie moczu to najczęściej występujący typ tego rodzaju zaburzenia u kobiet. Wynika to z budowy anatomicznej miednicy oraz przebiegu ciąży i porodów. W trakcie tego okresu dochodzi do rozciągnięcia mięśni dna miednicy, powięzi oraz więzadeł.

Dodatkowym elementem pozostają zmiany hormonalne. Spadek stężenia estrogenów prowadzi do pogorszenia jakości tkanek kolagenowych, ścieńczenia nabłonka cewki oraz obniżenia jej oporu zamykającego.

Czynniki ryzyka – u kobiet nietrzymanie moczu występuje częściej w przypadku:

• ciąży (z każdą kolejną ryzyko wzrasta);
• porodu siłami natury (podobnie – ryzyko również wzrasta z każdym kolejnym porodem);
• obniżenia narządów miednicy;
• okresu okołomenopauzalnego;
• zabiegów operacyjnych w obrębie miednicy;
• przewlekłych zaparć;
• otyłości.

Rodzaje i przyczyny nietrzymania moczu u mężczyzn

U mężczyzn nietrzymanie moczu może pojawić się w konsekwencji zaburzeń odpływu z pęcherza albo uszkodzeń aparatu zwieraczowego. Najczęstsze postacie to nietrzymanie moczu z przepełnienia lub wysiłkowe po leczeniu prostaty.

• Przerost gruczołu krokowego powoduje stopniowe zwiększanie oporu w cewce. Pęcherz pracuje pod większym obciążeniem, z czasem ulega rozciągnięciu i traci zdolność pełnego opróżniania.
• W przypadku leczenia operacyjnego prostaty może dojść do naruszenia struktur odpowiedzialnych za zamykanie cewki.

Czynniki ryzyka u mężczyzn to:

• łagodny rozrost gruczołu krokowego;
• zabiegi chirurgiczne prostaty;
• radioterapia miednicy;
• choroby neurologiczne;
• cukrzyca;
• przewlekłe zatrzymanie moczu.

Rodzaje i przyczyny występowania nietrzymania moczu u starszych kobiet i mężczyzn

W podeszłym wieku dominują zaburzenia regulacji nerwowej pęcherza. Zmiany neurodegeneracyjne, spowolnienie przewodnictwa nerwowego oraz osłabienie reakcji ośrodków kontrolujących mikcję prowadzą do nadmiernej aktywności mięśnia wypieracza. Najczęstsze postacie to naglące oraz mieszane nietrzymanie moczu.

Starsze osoby z nietrzymaniem moczu często zmagają się także z:

• chorobami neurodegeneracyjnymi;
• ograniczoną sprawnością ruchową;
• wielochorobowością;
• osłabieniem mięśniowym, które jest związane z wiekiem.

Nietrzymaniu moczu sprzyja także długotrwałe przyjmowanie leków wpływających na układ nerwowy (ta przyczyna inkontynencji dotyczy także młodszych pacjentów).

Profilaktyka nietrzymania moczu – czy można zapobiegać problemom nietrzymania moczu?

Podstawą profilaktyki niekontrolowanych wycieków moczu z pęcherza moczowego jest podejmowanie działań sprzyjających utrzymaniu sprawności układu nerwowo-mięśniowego oraz ochronie struktur odpowiedzialnych za kontrolę mikcji.

Najważniejsze aspekty to:

• regularna aktywacja mięśni dna miednicy, dostosowana do wieku i kondycji (najlepiej pod opieką fizjoterapeuty uroginekologicznego);
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała;
• zapobieganie zaparciom poprzez dietę bogatą w błonnik;
• unikanie nawykowego wstrzymywania mikcji;
• racjonalne przyjmowanie płynów – nawodnienie jest ważne, jednak u części osób bardzo duża podaż płynów (np. wyraźnie >2-2,5 l/dobę, zależnie od masy ciała i aktywności) może nasilać częstość mikcji i parcia;
• wczesna reakcja na objawy;
• regularna kontrola zdrowia.