Zapalenie ucha jest jedną z częstszych przyczyn bólu ucha i przejściowego pogorszenia słuchu. Bywa łagodne (może towarzyszyć mu uczucie zatkania i umiarkowany ból), ale może też przebiegać z gorączką i silnymi dolegliwościami.
Jakie są objawy choroby, co wpływa na ryzyko zapalenia ucha, czy stan zapalny może mieć różne przyczyny, jak wygląda diagnostyka zapalenia ucha i jak planuje się leczenie? Na te i wiele innych pytań odpowiadamy poniżej.
Czym jest zapalenie ucha środkowego?
W zapaleniu struktur ucha środkowego błona śluzowa jamy bębenkowej ulega obrzękowi i zaczyna wytwarzać płyn. Taki wysięk gromadzi się za błoną bębenkową, przez co rośnie ciśnienie w uchu środkowym i pojawia się ból ucha. Jednocześnie pogarsza się przewodzenie dźwięków, więc pacjent często opisuje „przytłumione słyszenie”, zatkanie ucha albo wrażenie ucisku.
Zapalenie ucha u dzieci występuje częściej, bo trąbka słuchowa jest krótsza i ustawiona bardziej poziomo. Łatwiej więc o przenoszenie drobnoustrojów z nosogardła do ucha środkowego. Ryzyko wzrasta w czasie kataru i kaszlu – przy czym trzeba zaznaczyć, że w życiu każdego dziecka (zwłaszcza przedszkolaka) przychodzi taki okres, gdy oba objawy występują jednocześnie, wymiennie lub – w praktyce – bez przerwy. To pośrednia, ale bardzo istotna przyczyna. Obok odmiennej budowy anatomicznej wyjaśnia to, dlaczego zapalenie ucha środkowego częściej towarzyszy infekcjom górnych dróg oddechowych niż u dorosłych.
Rodzaje zapalenia ucha środkowego
Zapalenie ucha można podzielić na kilka postaci choroby:
- wysiękowe zapalenie ucha środkowego – stan, w którym w jamie bębenkowej utrzymuje się płyn, ale bez typowych cech ostrej infekcji. Częściej dominuje uczucie zatkania, ucisku i osłabienie słuchu, a ból bywa mniejszy. Taka postać często pojawia się po niedawnym ostrym zapaleniu albo przy przewlekłej niedrożności nosa, w tym także w przebiegu alergii;
- przewlekłe zapalenie ucha środkowego – to proces zapalny, który utrzymuje się długo lub nawraca;
- ropne zapalenie ucha środkowego – takie określenie stosuje się najczęściej wtedy, gdy podczas prowadzenia rozpoznania ostrego zapalenia ucha środkowego obserwuje się wyciek z ucha (ropę). Ten rodzaj zapalenia ucha środkowego może wystąpić po pęknięciu lub perforacji błony bębenkowej;
- przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego – szczególna postać, w której rozwija się perlak (masa naskórkowa). Z czasem może niszczyć kosteczki słuchowe i sąsiednie struktury, dlatego traktuje się go jako stan wymagający pilnej oceny laryngologicznej.
Czym zapalenie ucha środkowego różni się od zapalenia ucha wewnętrznego?
Ucho wewnętrzne to inna część narządu słuchu, o zupełnie innych funkcjach. W jego obrębie znajduje się ślimak (który odbiera drgania, przetwarza je na impulsy nerwowe i w ten sposób przekazuje dźwięki do mózgu) oraz błędnik (część ucha, która odpowiada za utrzymanie równowagi).
Gdy stan zapalny obejmuje ucho wewnętrzne, mogą pojawić się:
- silne zawroty głowy, chwiejny chód i wyraźne zaburzenia równowagi,
- nudności i wymioty,
- nagłe pogorszenie słuchu lub szumy uszne,
- czasem uczucie „wirowania” nasilające się przy zmianie pozycji.
W odróżnieniu od tego w typowym ostrym zapaleniu ucha środkowego dolegliwości są bardziej miejscowe (pojawiają się przede wszystkim silny ból ucha, gorączka, zatkanie ucha i pogorszenie słuchu).
Czym zapalenie ucha środkowego różni się od zapalenia ucha zewnętrznego?
Zapalenie ucha zewnętrznego dotyczy skóry przewodu słuchowego i okolicy wejścia do przewodu słuchowego (czasem także małżowiny usznej). To istotna różnica, bo zmienia się charakter bólu.
Typowe dla zapalenia ucha zewnętrznego są:
- ból nasilający się przy dotykaniu ucha, pociąganiu małżowiny lub ucisku skrawka (czyli okolicy wejścia do przewodu słuchowego),
- świąd, zaczerwienienie i obrzęk przewodu słuchowego,
- wyciek z ucha (czasem o nieprzyjemnym zapachu) i uczucie „mokrego ucha”.
W zapaleniu ucha środkowego ból częściej wynika z ciśnienia narastającego za błoną bębenkową. Jest określany jako „głębiej położony”.
Przy jakich objawach zapalenia ucha środkowego należy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja ze specjalistą (laryngologiem lub lekarzem pierwszego kontaktu) jest wskazana szczególnie wtedy, gdy objawy sugerują cięższy przebieg infekcji ucha, ryzyko powikłań lub brak poprawy mimo leczenia objawowego.
Warto zgłosić się do lekarza, gdy:
- ból ucha jest bardzo nasilony albo utrzymuje się mimo stosowania leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych,
- pojawia się gorączka (zwłaszcza wysoka lub nawracająca),
- występuje wyciek jasnego płynu surowiczego lub ropy z ucha,
- dochodzi do wyraźnego pogorszenia słuchu i narasta uczucie silnego rozpierania,
- pojawiają się zawroty głowy, zaburzenia równowagi i wymioty,
- występuje ból, tkliwość lub obrzęk za uchem – to objaw, który wymaga pilnej oceny ze względu na ryzyko zapalenia wyrostka sutkowatego,
- pojawia się osłabienie mięśni twarzy po stronie chorego ucha,
- dolegliwości utrzymują się dłużej niż kilka dni lub mają charakter nawracający,
- pojawia się bardzo silny ból głowy, sztywność karku, nasilona senność i zaburzenia neurologiczne – to objawy alarmowe, które wymagają pilnej oceny (w rzadkich przypadkach zapalenie ucha może prowadzić do poważnych powikłań wewnątrzczaszkowych – m.in. zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych).
U dzieci, sygnałami, które powinny zaalarmować rodziców, mogą być również:
- wyraźne rozdrażnienie, senność, płacz „bez uchwytnej przyczyny”,
- tarcie lub pocieranie ucha,
- zaburzenia snu i brak apetytu.
Przyczyny zapalenia ucha u dorosłych i dzieci
Zapalenie ucha najczęściej rozwija się po infekcji górnych dróg oddechowych. Wirusy powodują obrzęk błony śluzowej i zwiększają ilość wydzieliny, przez co ujście trąbki słuchowej robi się wąskie albo czasowo się zamyka. Ucho środkowe traci wtedy prawidłową wentylację i nie może wyrównywać ciśnienia. Powietrze znajdujące się w jamie bębenkowej stopniowo „się wchłania”. W efekcie spada ciśnienie w uchu środkowym i błona bębenkowa może się cofać. Taka sytuacja sprzyja napływowi wydzieliny z nosogardła, gromadzeniu płynu i rozwojowi stanu zapalnego.
Wirusy powiązane z wystąpieniem objawów ostrego zapalenia ucha środkowego to:
- adenowirusy,
- wirus RSV,
- rinowirusy,
- wirusy grypy,
- wirusy paragrypy,
- koronawirusy,
- enterowirusy,
- bokawirus (HBoV),
- metapneumowirus (hMPV).
Przy wirusowym zapaleniu ucha patogeny są wykrywane w przebiegu infekcji poprzedzającej i/lub w materiale z dróg oddechowych, a w części badań także w płynie z ucha środkowego.
Pojawienie się stanu zapalnego ucha pogarsza drożność trąbki słuchowej i sprzyja nadkażeniom. To z tego względu zapalenie ucha środkowego może mieć charakter wirusowy, bakteryjny albo mieszany.
Bakterie, które najczęściej wykrywa się przy stwierdzeniu bakteryjnego zapalenia ucha środkowego, to:
- Streptococcus pneumoniae,
- Haemophilus influenzae,
- Moraxella catarrhalis.
Czynniki, które zwiększają ryzyko zapalenia ucha, to:
- infekcje nosa i gardła,
- przerost migdałka gardłowego,
- alergiczny nieżyt nosa,
- palenie papierosów.
Diagnostyka i leczenie różnych rodzajów zapalenia ucha środkowego
Aby rozpoznać zapalenie ucha i określić jego konkretny rodzaj, w pierwszej kolejności wykonuje się otoskopię.
Otoskopia to jedno z podstawowych badań laryngologicznych, które pozwala dokładnie ocenić przewód słuchowy zewnętrzny oraz błonę bębenkową (jej ustawienie, zabarwienie, ruchomość oraz obecność wysięku). Służy szybkiemu rozpoznaniu przyczyn bólu ucha, wydzieliny z ucha, wycieku, pogorszenia słuchu lub podejrzenia zapalenia i obecności woskowiny.
W przypadku podejrzenia wysiękowego zapalenia ucha środkowego lub przewlekłych dolegliwości lekarz często uzupełnia diagnostykę o tympanometrię, lub inne badania słuchu, które uzna za zasadne.
Tympanometria to szybkie badanie oceniające ruchomość błony bębenkowej i ciśnienie w uchu środkowym. Jest wykonywane z użyciem specjalnej sondy, którą szczelnie zakłada się w przewodzie słuchowym. Pomaga wykryć m.in. płyn w uchu środkowym, dysfunkcję trąbki słuchowej lub perforację błony bębenkowej.
Jak wygląda odpowiednie leczenie zapalenia ucha?
Postępowanie dobiera się do postaci choroby i dynamiki objawów pojawiających się u pacjenta w wyniku zapalenia ucha – przyczyna warunkuje sposób leczenia.
W ostrym zapaleniu ucha środkowego podstawą jest kontrola bólu i gorączki (leki przeciwbólowe i przeciwzapalne). O wdrożeniu antybiotykoterapii (zwykle doustnej) decyduje obraz kliniczny, wiek, choroby towarzyszące i ryzyko powikłań. Krople do uszu stosuje się przede wszystkim w leczeniu zapalenia ucha zewnętrznego.
W leczeniu objawowym wykorzystuje się np.:
- Apap,
- Panacit,
- Paracetamol Aflofarm,
- Panaprex,
- Nurofen,
- Ibuprom,
- Ibum.
Antybiotyki podawane doustnie (w leczeniu zapalenia ucha środkowego) to:
U części pacjentów – zwłaszcza przy łagodniejszym przebiegu – przyjmuje się strategię obserwacji z leczeniem objawowym przez 48-72 godziny, ponieważ wiele epizodów ma tło wirusowe lub ustępuje samoistnie.
Przy wysiękowym zapaleniu ucha środkowego wdraża się leczenie objawowe i prowadzi się obserwację (płyn może stopniowo się wchłaniać). W tym przypadku zapalenia ucha środkowego zwykle nie stosuje się antybiotyków, ponieważ problemem jest utrzymujący się wysięk i gorsza drożność trąbki słuchowej, a nie aktywna infekcja bakteryjna.
Leki przeciwgrzybicze również nie są rutynowo wykorzystywane w zapaleniu ucha środkowego. Rozważa się je wtedy, gdy obraz kliniczny wskazuje na przypadek zapalenia ucha zewnętrznego o podłożu grzybiczym.