Zapalenie ucha – objawy, rodzaje i przyczyny

Ucho to narząd o złożonej budowie, który posiada struktury odpowiedzialne za przewodzenie dźwięku i utrzymywanie równowagi. Dzieli się na trzy części – zewnętrzną, środkową i wewnętrzną.

Każda z nich ma własną budowę anatomiczną i w każdej z nich może dojść do rozwinięcia stanu zapalnego – m.in. właśnie na tej podstawie klasyfikuje się rodzaje zapalenia ucha.

Jak wygląda zapalenie ucha? Czym różnią się objawy u dorosłych od tych, które występują u seniorów? Jakie objawy powinny zaniepokoić rodziców?

Czym jest zapalenie ucha?

Zapalenie ucha to powszechna dolegliwość, która jest określeniem na toczący się proces zapalny. Może obejmować różne struktury ucha (w uproszczeniu – zewnętrzne, środkowe i wewnętrzne). Chociaż we wszystkich przypadkach wykorzystuje się to samo pojęcie w nazewnictwie, to każda z sytuacji dotyczy różnych tkanek oraz innych funkcji, które pełnią.

• Ucho zewnętrzne obejmuje małżowinę uszną i przewód słuchowy zewnętrzny, zakończony błoną bębenkową. To odcinek, który ma bezpośredni kontakt ze środowiskiem i dlatego najłatwiej dochodzi w nim do podrażnienia skóry lub infekcji.
• Ucho środkowe to przestrzeń wypełniona powietrzem, położona za błoną bębenkową. Znajdują się w niej trzy kosteczki słuchowe – młoteczek, kowadełko i strzemiączko, które przekazują drgania do ucha wewnętrznego. Z uchem środkowym łączy się trąbka słuchowa, biegnąca do nosogardła. To przez nią powietrze dostaje się do jamy bębenkowej, wyrównując ciśnienie po obu stronach błony.
• W uchu wewnętrznym znajduje się ślimak (część słuchowa) oraz część przedsionkowa błędnika odpowiedzialna za utrzymanie równowagi. Obie struktury są zanurzone w płynie i otoczone siecią kanałów kostnych.

Zapalenie ucha może dotyczyć każdej z wymienionych części. W ostrych postaciach jest to reakcja obronna organizmu, w której często dochodzi do obrzęku, przekrwienia i bólu.

Zapalenie ucha zewnętrznego – objawy infekcji ucha

Stan zapalny ucha w obrębie przewodu słuchowego zewnętrznego obejmuje skórę i warstwę podskórną. Może dotyczyć struktur przewodu słuchowego zewnętrznego, ale również samej małżowiny usznej (widocznej części ucha).

Proces zapalny często zaczyna rozwijać się na skutek uszkodzenia bariery ochronnej skóry, które może być spowodowane m.in. narażeniem na wilgoć – stąd też często stan nazywany jest „uchem pływaka”.

Objawy pojawiają się w wyniku obrzęku i nadwrażliwości tkanek przewodu słuchowego. Dolegliwości to głównie ból nasilający się przy dotyku małżowiny, uczucie zatkanego ucha, świąd, zaczerwienienie, a także pojawienie się wydzieliny z ucha. W cięższych postaciach może dojść do obrzęku zamykającego światło przewodu.

Ten rodzaj zapalenia może mieć postać:

• ostrego zapalenia ucha zewnętrznego (rozlanego),
• ograniczone zapalenia ucha zewnętrznego (czyraka ucha),
• przewlekłego zapalenia ucha zewnętrznego.

Najczęstsze przyczyny:

• bakterie – Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus,
• grzyby – Aspergillus spp., Candida spp..

Czynniki ryzyka:

• długie przebywanie w wodzie, częste pływanie, nawracająca wilgoć w przewodzie słuchowym,
• mikrourazy skóry po czyszczeniu ucha (np. patyczkami), drapanie przy świądzie,
• choroby skóry w okolicy ucha (atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, łojotokowe zapalenie skóry),
• noszenie aparatu słuchowego, spanie w zatyczkach i częste noszenie słuchawek dokanałowych,
• cukrzyca i stany obniżonej odporności.

Zapalenie ucha środkowego – objawy

W jamie bębenkowej zapalenie rozwija się najczęściej w wyniku zaburzonej wentylacji trąbki słuchowej. Obrzęk błony śluzowej prowadzi do gromadzenia się wydzieliny i wzrostu ciśnienia za błoną bębenkową.

Charakterystyczne objawy zapalenia ucha środkowego to uczucie pełności w uchu, przytłumione słyszenie oraz silny ból ucha czasami nasilający się przy przełykaniu lub kaszlu. U pacjentów mogą pojawić się także objawy ogólne (m.in. gorączka, osłabienie czy złe samopoczucie). W cięższych przypadkach ostrego zapalenia ucha środkowego może wystąpić perforacja błony bębenkowej.

W tym przypadku wyróżnia się:

• ostre zapalenie ucha środkowego,
• wysiękowe zapalenie ucha środkowego,
• przewlekłe zapalenie ucha środkowego,
• przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego.

Najczęstsze przyczyny to:

• wirusowe zapalenie ucha – rinowirusy, RSV, wirusy grypy i paragrypy, adenowirusy – po wirusowym zakażeniu górnych dróg oddechowych (stąd też poniżej zaliczamy wirusowe infekcje do czynników ryzyka);
• infekcje bakteryjne w obrębie ucha – Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis.

Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju zapalenia ucha środkowego:

• nawracające infekcje górnych dróg oddechowych,
• przerost migdałka gardłowego u dzieci,
• alergiczny nieżyt nosa,
• narażenie na dym tytoniowy (także bierne),
• szybkie zmiany ciśnienia (np. lot samolotem, nurkowanie).

Zapalenie ucha wewnętrznego – objawy

W tej postaci dolegliwości wynikają głównie z zajęcia ślimaka – części ucha odpowiedzialnej za słyszenie. U pacjentów zwykle objawy pojawiają się nagle. Dochodzi do nagłego pogorszenia słuchu w jednym uchu albo wyraźnego pogorszenia ogólnej jakości słyszenia. Pojawiają się także szumy uszne, uczucie „pełności” w uchu i trudności z rozumieniem słów podczas rozmowy.

Przy objawach zapalenia ucha wewnętrznego prowadzi się diagnostykę różnicową w stronę:

• chorób z dominującym stanem zapalnym ślimaka,
• nagłej głuchoty czuciowo-nerwowej (SSNHL),
• zapalenia nerwu przedsionkowego.

Warto doprecyzować jedną rzecz – „zapalenie ucha wewnętrznego” to rozpoznanie kliniczne, a powyżej wymienione przypadki nie są jego synonimami ani „podtypami”. To nazwy jednostek chorobowych, które mogą dawać podobne objawy i dlatego są brane pod uwagę w procesie diagnostycznym. Część z nich ma tło zapalne, a część może przebiegać bez typowych cech zapalenia ucha – przyczyny są różne mimo podobnego obrazu klinicznego.

Zapalenie błędnika – objawy

Zapalenie błędnika objawia się przede wszystkim zaburzeniami równowagi, ponieważ błędnik odpowiada za orientację ciała w przestrzeni. Typowy przebieg ma nagły początek i szybkie tempo narastania objawów – silnych zawrotów głowy z wrażeniem wirowania otoczenia, wyraźnej niestabilności chodu, a nawet problemów z pionizacją (wstaniem z pozycji leżącej lub siedzącej).

Często pojawiają się nudności i wymioty. Dolegliwości nasilają się przy zmianie pozycji ciała i ruchach głowy, ponieważ układ przedsionkowy odbiera te bodźce jako sprzeczne z informacją płynącą z narządu wzroku i czucia głębokiego. W badaniu lekarskim może być widoczny oczopląs (mimowolne ruchy gałek ocznych). U części pacjentów występują objawy związane ze słuchem (m.in. szumy uszne lub pogorszenie słyszenia).

Gdy pacjent doświadcza podobnych dolegliwości, lekarz może prowadzić diagnostykę zapalenia ucha w stronę zapalenia błędnika, równocześnie rozważając:

• zapalenie nerwu przedsionkowego,
• chorobę Ménière’a.

Zapalenie ucha wewnętrznego i zapalenie błędnika – przyczyny i czynniki ryzyka

Najczęstsze przyczyny:

• tło wirusowe po infekcji ogólnej lub infekcji górnych dróg oddechowych;
• reaktywacja zakażeń wirusowych – wirusa ospy wietrznej i półpaśca, wirusa opryszczki;
• szerzenie się ciężkich zakażeń bakteryjnych.

Czynniki zwiększające ryzyko:

• przewlekłe zapalenie ucha środkowego, perlak, perforacja błony bębenkowej,
• przebyte zapalenie wyrostka sutkowatego,
• stany obniżonej odporności,
• ciężkie infekcje ogólnoustrojowe,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Przebieg zapalenia ucha – kobiety, mężczyźni i seniorzy

Sam przebieg zapalenia ucha nie różni się zasadniczo między kobietami i mężczyznami.

Różnice, które mogą się pojawić, wynikają raczej z czynników indywidualnych – na przykład z chorób współistniejących, budowy anatomicznej trąbki słuchowej czy stylu życia (np. ekspozycji na hałas, pływania czy pracy w wilgotnym środowisku).

U seniorów rozpoznanie ostrego zapalenia ucha środkowego może być trudniejsze, ponieważ objawy częściej są mniej wyraźne. Wraz z wiekiem słabnie odporność, a co za tym idzie także reakcje i różne objawy ze strony układu immunologicznego – infekcje częściej przebiegają bez „mocnych” sygnałów zapalenia (np. bez wyraźnej gorączki). Ból także potrafi być słabszy albo opisywany w inny sposób. Pierwszym zauważalnym sygnałem bywa pogorszenie słuchu. Niestety u starszych osób często nie jest to jednoznaczne wskazanie do tego, by rozpoznać zapalenie ucha.

Przebieg i objawy zapalenia ucha u dzieci – co powinno zaniepokoić rodzica?

Zapalenie ucha środkowego u dzieci pojawia się częściej niż u dorosłych, bo ich trąbka słuchowa jest krótsza i ustawiona bardziej poziomo. Budowa anatomiczna ułatwia przedostawanie się drobnoustrojów z nosa i gardła do jamy bębenkowej.

Choroba potrafi rozwijać się bardzo szybko – jeszcze szybciej niż zapalenie ucha środkowego u dorosłych, mimo tego, że w tych przypadkach cały proces i tak jest bardzo dynamiczny. U dzieci problemy najczęściej zaczynają się od niegroźnego kataru i szybko przechodzą w charakterystyczne objawy ostrej infekcji ucha.

Objawy ostrego zapalenia ucha środkowego, które powinny zaniepokoić opiekunów, to:

• ból ucha utrzymujący się ponad dobę,
• gorączka powyżej 38,5°C,
• wyciek z ucha,
• objawy ogólne – senność, brak apetytu, wymioty, zaburzenia równowagi,