Leczenie zakażeń w obrębie układu moczowego (ZUM) wymaga ustalenia jego lokalizacji oraz dobrania odpowiedniego leku. Strategia różni się w zależności od tego, czy mamy do czynienia z prostą infekcją u kobiety w wieku rozrodczym, czy zapaleniem cewki moczowej u seniora z kamicą nerkową. Niewłaściwe leki mogą prowadzić do lekooporności czy nawrotów choroby.
Jeśli zaobserwujesz u siebie objawy rozwoju zapalenia, zgłoś się do lekarza i sprawdź, czy nie potrzebujesz leków na receptę.
Rozpoznanie zapalenia pęcherza a diagnostyka zakażenia układu moczowego
Najczęstszą przyczyną zapalenia układu moczowego są drobnoustroje chorobotwórcze (bakterie, wirusy oraz grzyby), które przy niewłaściwej higienie intymnej mogą zostać przeniesione (np. z okolic odbytu) i wywołać zakażenie układu moczowego.
Właściwe rozpoznanie jest punktem wyjścia dla każdej terapii. W tym przypadku konieczne jest odróżnienie procesu ograniczonego do pęcherza (zapalenie pęcherza) od zakażenia dróg moczowych powyżej zwieracza pęcherza (np. obejmującego nerki). Pierwsze jest dolegliwością bolesną i uciążliwą, a drugie stanowi poważne zagrożenie dla całego organizmu.
Leczenie empiryczne (czyli wdrażane „w ciemno” przed uzyskaniem wyniku posiewu) jest stosowane w niepowikłanych infekcjach dolnych dróg moczowych u kobiet. Opiera się ono na statystyce. Lekarz, wiedząc, że za blisko 90% przypadków odpowiada Escherichia coli, przepisuje lek, który zazwyczaj działa.
Zakażenie dróg moczowych – objawy alarmowe i wskazania do posiewu moczu
Nie zawsze zapalenie pęcherza można leczyć samodzielnie lekami z apteki. Wskazaniem do kontaktu z lekarzem i wykonania posiewu moczu (lub badania ogólnego moczu) są:
- podejrzenie odmiedniczkowego zapalenia nerek – gorączka, ból pleców, wymioty;
- objawy nawracające w ciągu 2–4 tygodni od poprzedniego leczenia;
- infekcja u mężczyzny, dziecka lub kobiety w ciąży;
- objawy u osób z cukrzycą lub osłabioną odpornością.
Leki na zapalenie dróg moczowych
Przykładowe leki pierwszego rzutu w zapaleniu pęcherza moczowego:
- Monural (fosfomycyna);
- Symural (fosfomycyna);
- X-Systo (piwmecylinam);
- Nitroxolin Forte (nitroksolina).
Przykłady leków stosowanych w cięższych zakażeniach i zapaleniu nerek (górnych dróg moczowych):
Jak leczyć zakażenie układu moczowego? Terapia dopasowana do pacjenta
Podejście „jeden lek dla wszystkich” w urologii byłoby błędem. Fizjologia, anatomia i metabolizm powodują, że objawy i przyczyny są odmienne u różnych grup pacjentów – wpływają również na inny przebieg leczenia.
Leczenie zapalenia u kobiet – standardowe postępowanie
Zapalenie pęcherza moczowego częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn, ale jest też najprostsze i najkrótsze w leczeniu (niepowikłane zapalenie pęcherza).
Standardowe leki na zapalenie dróg moczowych u kobiet:
- fosfomycyna – jednorazowa dawka 3 g, wygodna w użyciu, zapewnia wysokie stężenie leku w moczu przez kilkadziesiąt godzin;
- furazydyna (Furagina) – leczenie powinno trwać 5–7 dni (nawet jeśli objawy ustąpią wcześniej). Ma lepszą wchłanialność, gdy jest przyjmowana w trakcie posiłku bogatym w białko;
- piwmecylinam – stosowany przez 3–5 dni – szybko eliminuje dyskomfort i zapobiega chorobom nerek.
W celu odbudowy flory pochwy po antybiotykoterapii wskazane są probiotyki – szczepy o udowodnionym działaniu, takie jak: Lactobacillus rhamnosus GR-1, Lactobacillus reuteri B-54 i RC-14, Lactobacillus casei Shirota oraz Lactobacillus crispatus CTV-05.
Zakażenie u mężczyzn – dlaczego wymaga innej strategii?
Anatomicznie mężczyźni są lepiej chronieni niż kobiety. Mają 3-4 razy dłuższą cewkę moczową, której ujście jest oddalone od naturalnych miejsc bytowania mikroorganizmów chorobotwórczych. Dodatkowy mechanizm obronny w postaci wydzieliny gruczołu krokowego (stercza), zawiera czynnik o właściwościach przeciwbakteryjnych.
Często zdarza się, że zakażenie układu moczowego występuje razem z zapaleniem gruczołu krokowego, stanowiąc nie lada wyzwanie terapeutyczne. Wiele leków (np. furagina, fosfomycyna) słabo penetruje do tkanki stercza. W takiej sytuacji zazwyczaj pierwszym wyborem są fluorochinolony (np. cyprofloksacyna) stosowane przez minimum 14 dni.
U mężczyzn, głównie młodych i aktywnych seksualnie, następstwem może być ostre zapalenie najądrza (ból, obrzęk moszny), które wymaga natychmiastowego leczenia. Przyczyną są zazwyczaj drobnoustroje przenoszone drogą płciową (Chlamydia, dwoinka rzeżączki).
Leczenie zakażenia w ciąży – bezpieczeństwo matki i płodu
Gdy bakterie, nawet bezobjawowo, występują u kobiety w ciąży, musi zostać włączony lek.
Leczenie polega nie tylko na eliminacji mikroorganizmów, ale również zapobieganiu:
- rozwoju objawowego zakażenia układu moczowego, w tym ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek (ryzyko wzrasta o ok. 25% w przypadku braku leczenia);
- przedwczesnego porodu;
- niskiej masy urodzeniowej noworodka.
Za bezpieczne leki w stanie zapalnym dróg moczowych w ciąży uznawane są m.in. cefaleksyna, amoksycylina i fosfomycyna. Przeciwwskazane w ciąży są fluorochinolony (przez cały okres ciąży) oraz furazydyna (w I trymestrze i od 38. tygodnia ciąży).
ZUM w podeszłym wieku – bezobjawowy bakteriomocz
W geriatrii obowiązuje ważna zasada: „leczymy pacjenta, a nie wynik laboratoryjny”.
U osób starszych drobnoustroje w moczu są bardzo powszechne i jeśli nie dają objawów zakażenia (wysoka temperatura ciała, ból, pogorszenie stanu ogólnego), antybiotykoterapia nie jest wskazana, a jedynie prowadzi do wyselekcjonowania szczepów wielolekoopornych. Co to oznacza?
Eliminacja flory wrażliwej – kiedy podajemy antybiotykoterapię osobie starszej z bakteriomoczem bez objawów, lek zabija bakterie wrażliwe (słabsze), które często stanowią naturalną barierę i mogą wręcz chronić organizm przed nadkażeniem bardziej zjadliwymi szczepami.
Przeżycie bakterii opornych – lek nie zabije tych, które nabyły oporność, a po wyeliminowaniu wrażliwych, oporne zyskują przestrzeń i zasoby do szybkiego namnażania się.
Zastąpienie szczepu – w efekcie nowa populacja jest trudna do zwalczenia, ponieważ nie reaguje na standardowe leki z co najmniej trzech grup antybiotyków (jest wielolekooprona).
Utrata ochrony – bezobjawowa bakteriuria może pełnić funkcję ochronną, blokując dostęp dla groźniejszych patogenów. Jej leczenie niszczy tę barierę, co paradoksalnie zwiększa ryzyko wystąpienia objawowego zakażenia wywołanego przez drobnoustroje oporne, których leczenie jest znacznie trudniejsze.
Infekcja dróg moczowych u dzieci – kiedy udać się do lekarza?
U dzieci objawy często są niespecyficzne, a wysokie ryzyko współistnienia wad wrodzonych wymusza przeprowadzenie diagnostyki i konsultacji lekarskiej – w każdym przypadku podejrzenia zakażenia układu moczowego i pęcherza moczowego u dzieci.
Leczenie opiera się na antybiotykoterapii (np. cefalosporyny, amoksycylina z kwasem klawulanowym) dobranych do wagi dziecka. Leki takie jak furazydyna u dzieci stosuje się ostrożnie, zazwyczaj powyżej 2. roku życia.
Domowe metody wspierające i profilaktyka
Oprócz środków farmakologicznych wskazana jest modyfikacja nawyków, aby stworzyć środowisko wspomagające naturalne mechanizmy obronne.
Żurawina i nawadnianie w walce z infekcją dróg moczowych
Proantocyjanidyny typu A w owocach żurawiny wielkoowocowej mogą wspomagać profilaktykę. Blokują fimbrie (haczyki) Escherichia coli, które nie mogą przyczepić się do błony śluzowej dróg moczowych. Są spłukiwane wraz z moczem do ujścia pęcherza moczowego i wydalane z organizmu.
Urosal (metenamina, salicylan fenylu) to lek odkażający, który w badaniach klinicznych wykazał skuteczność w zapobieganiu nawrotom, a nie generuje lekooporności. Jego skuteczność nie jest stała, zależy m.in. od kwaśnego pH moczu i nie zawsze może zastąpić antybiotykoterapię.
Ziołolecznictwo a objawy zapalenia pęcherza moczowego i ZUM
Zioła o działaniu moczopędnym i spazmolitycznym (rozkurczowym) przynoszą ulgę w przypadku zapalenia pęcherza moczowego. Należą do nich m.in.:
- nawłoć;
- liść brzozy;
- korzeń lubczyku;
- ziele skrzypu polnego;
- kłącze perzu.
Zioła działają na drogi moczowe powyżej zwieracza pęcherza moczowego poprzez zwiększanie objętości wydalanego moczu. Przyspieszają oczyszczanie w obrębie dróg moczowych. Dostępne są różne leki roślinne złożone (np. Canephron, Urosept, Fitolizyna).
Nasiadówki z naparów kory dębu, rumianku czy szałwii działają ściągająco i przeciwzapalnie, łagodzą zewnętrzne pieczenie. Warto mieć na uwadze, że ciepłe nasiadówki są przeciwwskazane w ostrym stanie zapalnym nerek oraz w ciąży.