Zapalenie dróg moczowych – objawy, przyczyny

Zapalenie dróg moczowych to jeden z najczęstszych powodów wizyt u lekarzy rodzinnych oraz urologów. Potocznie utożsamiane jest z dolegliwościami pęcherza, choć to znacznie szersze pojęcie. Obejmuje procesy na różnych piętrach układu wydalniczego – od cewki moczowej aż po nerki. Odpowiednie leczenie wymaga sprawdzenia, gdzie dokładnie toczy się proces zapalny.

Dowiedz się, czym jest zapalenie dróg moczowych, jakie są przyczyny i objawy, oraz jak przebiega diagnostyka. Sprawdź, kiedy pozornie „niewinne” dolegliwości mogą zwiastować poważniejszy problem.

Czym jest układ moczowy?

Układ moczowy jest systemem, którego głównym zadaniem jest usuwanie zbędnych produktów przemiany materii oraz utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej.

Składa się z:

• nerek produkujących mocz w procesie filtracji krwi;
• moczowodów transportujących mocz do pęcherza;
• pęcherza moczowego gromadzącego mocz;
• cewki moczowej wyprowadzającej mocz na zewnątrz.

Czym jest zapalenie dróg moczowych?

Zapalenie dróg moczowych definiuje się jako obecność drobnoustrojów chorobotwórczych w drogach moczowych (cewce, pęcherzu, moczowodach) lub nerkach, która wywołuje reakcję zapalną.

Ze względu na różnice anatomiczne między obiema płciami, przypadki zakażenia układu moczowego (ZUM) mogą mieć odmienny przebieg i inny sposób leczenia infekcji dróg moczowych. Wspólnym objawem jest ból w obrębie dróg moczowych.

Infekcja dróg moczowych a zapalenie pęcherza moczowego – różnice w lokalizacji

W przypadku zapalenia dróg moczowych określenie lokalizacji ma podstawowe znaczenie dla rokowania i leczenia.

W dolnych drogach moczowych stan zapalny obejmuje:

• zapalenie pęcherza moczowego;
• zapalenie cewki moczowej;
• zapalenie gruczołu krokowego u mężczyzn.

W gabinetach lekarskich rozpoznania zapalenia pęcherza moczowego i cewki moczowej są najczęstsze (zwłaszcza w przypadku kobiet po menopauzie). Charakteryzują się uciążliwymi objawami, ale nie stanowią zagrożenia dla życia.

W przypadku górnych dróg moczowych infekcja dotyczy:

• moczowodów;
• nerek (odmiedniczkowe zapalenie nerek).

Są to stany poważniejsze, często przebiegają z objawami ogólnymi (gorączka, dreszcze).

Naturalne bariery ochronne układu moczowego

Organizm człowieka dysponuje szeregiem mechanizmów chroniących przed zarazkami.

Jak dochodzi do zakażenia układu moczowego?

Proces jest wieloetapowy. Najpierw dochodzi do kolonizacji ujścia bakteriami z jelita grubego (z racji anatomii częściej u kobiet niż u mężczyzn), następnie wnikają one do pęcherza (często podczas stosunku lub w wyniku nieprawidłowej higieny intymnej), gdzie namnażają się i wywołują infekcję pęcherza.

W konsekwencji nieleczonego lub źle leczonego przypadku zapalenia dolnego odcinka bakterie mogą dotrzeć do nerek.

Drobnoustroje, posiadające zdolność ruchu (np. rzęski), wspinają się moczowodami. Docierają do miedniczek nerkowych, a następnie atakują tkankę śródmiąższową. Prowadzi to do obrzęku, zaburzeń filtracji, a w skrajnych przypadkach do powstania ropni nerkowych i trwałego uszkodzenia miąższu (bliznowacenia).

Escherichia coli i inne drobnoustroje – co powoduje zapalenie?

Większość przypadków choroby układu moczowego powoduje Escherichia coli (E. coli) – odpowiada za ok. 75–95% niepowikłanych przypadków pozaszpitalnych. Posiada specjalne wypustki, które działają jak molekularne haki, którymi przyczepia się do śluzówki pęcherza i cewki moczowej, i nie jest wypłukiwana strumieniem moczu.

Zakażenie układu moczowego rzadziej powodują:

• Staphylococcus saprophyticus;
• Enterococcus faecalis;
• Klebsiella pneumoniae;
• Proteus mirabilis.

Czynniki zwiększające ryzyko zakażenia

Podatność nie jest jednakowa dla wszystkich. Istnieją grupy ryzyka i zachowania sprzyjające zachorowaniu:

• kobiety – krótka cewka moczowa (ok. 4 cm) i bliskość odbytu ułatwiają przeniesienie bakterii do układu moczowego;
• aktywność seksualna – podczas stosunku mogą zostać wprowadzone drobnoustroje do cewki;
• środki plemnikobójcze i kapturki naszyjkowe – zmieniają mikrobiotę pochwy;
• zastój moczu – np. przy przeroście prostaty, kamicy nerkowej, w ciąży;
• cewnik – stanowi swoistą autostradę dla infekcji, wyłączając naturalne bariery ochronne.

Dlaczego zapalenie nawraca?

Nawrotowość jest poważnym problemem. Często wynika z tworzenia tzw. biofilmu bakteryjnego – śluzowatej, wielowarstwowej struktury, stanowiącej „kryjówkę” przed antybiotykami i układem odpornościowym.

Inną przyczyną jest wnikanie mikroorganizmów do komórek nabłonka pęcherza. Gdy się tam dostaną, przechodzą w stan uśpienia i ponownie atakują po zakończeniu terapii.

Co więcej, zaburzenia flory pochwy i jelit (np. wyjałowienie po antybiotykoterapii) osłabiają obronę przed patogenami.

Objawy zapalenia układu moczowego – kiedy zgłosić się do lekarza?

Objawy zakażenia układu moczowego mogą być zróżnicowane – od dyskretnego dyskomfortu po wstrząs septyczny. W przypadku wystąpienia któregokolwiek z poniższych objawów należy skonsultować się z lekarzem. Próby samodzielnego leczenia lub odkładanie wizyty mogą prowadzić do opóźnienia właściwej terapii oraz zwiększenia ryzyka groźnych powikłań.

Pieczenie podczas oddawania moczu i typowe objawy zapalenia pęcherza moczowego

W zakażeniu układu moczowego występuje klasyczna triada objawów:

• dyzuria – bolesne, piekące lub szczypiące oddawanie moczu, opisywane jako „cięcie” w cewce;
• częstomocz – częste korzystanie z toalety przy oddawaniu niewielkich ilości moczu (często kropel);
• naglące parcie – gwałtowna, trudna do powstrzymania potrzeba mikcji (może prowadzić do popuszczania).

Nierzadko pojawia się ból w okolicy nadłonowej oraz zmiany moczu – staje się mętny, o ostrym zapachu, może pojawić się krew (krwiomocz).

Gorączka, dreszcze i ból – o jakich objawach zakażenia górnych dróg moczowych trzeba wiedzieć?

Gdy infekcja dolnej części układu moczowego przekracza barierę pęcherzowo-moczowodową i dociera do nerek, pojawiają się objawy ogólnoustrojowe.

Cechy ostrej infekcji nerek (m.in.):

• wysoka temperatura (>38°C) i dreszcze;
• silny ból pleców w okolicy lędźwiowej – jednostronny lub obustronny, nasilający się przy wstrząsaniu;
• nudności, wymioty, bóle brzucha.

Przy tych objawach należy wykonać USG nerek i dróg moczowych. Jest to stan, który bez przyjmowania leków na zapalenie, grozi dostaniem się bakterii do krwi (urosepsy).

Zakażenie dróg moczowych – objawy nietypowe u dzieci i seniorów

ZUM jest „wielkim imitatorem” w skrajnych grupach wiekowych – objawy mogą sugerować inną przyczynę.

U niemowląt objawem infekcji mogą być:

• „gorączka z niejasnej przyczyny” – wysoka temperatura bez kataru czy kaszlu;
• drażliwość, płaczliwość;
• brak apetytu, wymioty;
• zahamowanie przyrostu masy ciała.

Starsze dzieci mogą zgłaszać „dziwny” ból brzucha lub zacząć moczyć się w nocy, nawet jeśli już kontrolują mikcję.

W przypadku zapalenia pęcherza u seniorów typowe objawy mogą nie występować wcale. Zamiast tego pojawia się nagłe pogorszenie stanu ogólnego, zaburzenia świadomości (majaczenie), splątanie, upadki, osłabienie lub nagłe nasilenie nietrzymania moczu. Bywa to mylnie interpretowane przez otoczenie jako postępująca demencja lub udar.

Diagnostyka zapalenia pęcherza i dróg moczowych – jak diagnozuje się zapalenie?

W przypadku niepowikłanych zakażeń układu moczowego u młodych kobiet diagnoza często opiera się na samych objawach. W przypadkach wątpliwych, nawracających lub powikłanych konieczne są badania dodatkowe.

Mocz w laboratorium – badanie ogólne i posiew

Badanie ogólne to szybki test przesiewowy. Na infekcję dróg moczowych wskazują:

• obecność leukocytów;
• azotyny;
• zmienione pH;
• erytrocyty;
• zmętnienie.

Posiew moczu pozwala na identyfikację mikroorganizmów oraz określenie ich liczby. Mocz na posiew należy pobrać ze „środkowego strumienia” po uprzedniej toalecie krocza (rozchyleniu warg sromowych u kobiet, odprowadzeniu napletka u mężczyzn).

Posiew z antybiogramem określa, na jakie leki bakteria jest wrażliwa, a na jakie oporna. Jest niezbędny z powodu rosnącej lekooporności.

Zakażenie dróg moczowych w ciąży – specyfika badań u kobiet

Zmiany fizjologiczne w ciąży (np. ucisk macicy na moczowody) znacznie zwiększają ryzyko zastoju moczu. Dlatego okresowe posiewy moczu wykonywane są nawet przy prawidłowym badaniu ogólnym. Ich celem jest wykluczenie bezobjawowego bakteriomoczu.

Z czego wynika takie postępowanie? Otóż nieleczony bakteriomocz u 20-40% ciężarnych prowadzi do ostrego zapalenia nerek. Jest to stan zagrożenia dla matki i życia płodu (ryzyko przedwczesnego porodu i niskiej masy urodzeniowej).

Rozwój zakażenia – badania rozszerzone

U mężczyzny poza posiewem moczu, wskazane jest badanie per rectum. Służy ono ocenie prostaty, która bywa rezerwuarem patogenów. Z tego powodu w zakażeniu układu moczowego dochodzi czasem do przejściowego wzrostu PSA (wskaźnika przerostu prostaty). Konieczne może być również USG.

Pierwszy epizod zapalenia układu moczowego w życiu dziecka, przebiegający z gorączką, wymaga wykonania USG, aby wykluczyć wady wrodzone. Jeśli infekcje nawracają lub wynik USG jest nieprawidłowy, diagnostykę rozszerza się o badania cystograficzne, które pozwalają wykryć inne nieprawidłowości.