Rodzaje trądziku u dorosłych – charakterystyka zmian, objawy i diagnostyka

Gdy pacjent mówi „mam trądzik”, zwykle ma na myśli po prostu „zmiany na twarzy”. Dla dermatologa to za mało. Różne typy zmian skórnych oznaczają różne procesy, które toczą się w organizmie – te z kolei wpływają na dalszą ocenę, sposób opisu choroby, diagnozę i dobranie odpowiedniego leczenia.

Co należy wiedzieć na ten temat? Czym jest trądzik i jakie są jego rodzaje?

Jak rozpoznaje się zmiany w chorobach skóry?

W chorobach skóry – w tym w trądziku – rozróżnia się konkretne rodzaje wykwitów. Poznaj podstawowe rodzaje zmian, które będą przydatne w późniejszym uporządkowaniu podziału na konkretne formy trądziku.

Zaskórniki

Zaskórniki powstają w obrębie ujścia mieszka włosowego. W kanale mieszka gromadzi się masa złożona z sebum i komórek naskórka. Zaskórnik może być zamknięty – wtedy zmiana wygląda jak drobna, jasna wyniosłość. Może być też otwarty – wtedy jego środek jest wyraźnie ciemniejszy. Widoczny kolor jest efektem procesu utleniania i ciemnienia czopa rogowo-łojowego na powierzchni w kontakcie z powietrzem.

Grudki

Grudka to wyniosła, wyczuwalna pod palcem zmiana, zwykle czerwona lub różowa. Obecność zaczerwienienia świadczy o toczącej się w skórze reakcji zapalnej. Zmiany tego rodzaju mogą być tkliwe, ale nie muszą mieć widocznej treści ropnej.

Krosty

Krostka to zmiana zapalna wypełniona ropą. Najczęściej ma postać czerwonej podstawy i jasnego „czubka”. Przez pacjenta typowo opisywana jako „pryszcz”.

Guzki

Guzek jest większy, głębiej położony i bardziej „zbity” niż grudka. Często boli, czasem promieniuje uczuciem rozpierania. Odczucia świadczą o tym, że zapalenie dotyczy głębszych warstw skóry. To ważne rozróżnienie, bo takie zmiany mają większą skłonność do pozostawiania blizn i przebarwień.

Torbiele

Torbiel (w kontekście trądziku – poprawniej pseudotorbiel) najczęściej oznacza głęboką zmianę wypełnioną treścią, która może być mieszaniną łoju i komórek zapalnych.

Stany zapalne

Stan zapalny to nie osobna zmiana, tylko cecha, która może towarzyszyć różnym wykwitom w przebiegu trądziku. Skóra jest wtedy zaczerwieniona, cieplejsza, tkliwa, a czasem obrzęknięta.

Dlaczego rozróżnia się różne rodzaje trądziku?

Choć trądzik zwyczajny i różowaty mają podobne nazwy i w niektórych fazach mogą wyglądać podobnie, są to dwie odrębne choroby skóry, o różnych przyczynach i typowych miejscach występowania. Dermatolog potrafi dokładnie rozpoznać konkretny rodzaj i typ trądziku.

Trądzik pospolity (trądzik zwyczajny) – podział ze względu na nasilenie zmian

Trądzik pospolity (acne vulgaris) jest przewlekłą chorobą zapalną skóry związaną z jednostką włosowo-łojową (mieszkiem włosowym i przylegającym do niego gruczołem łojowym).

Przy określaniu nasilenia zmian w trądziku pospolitym pod uwagę bierze się:

• ich liczbę i rozległość;
• przewagę zmian zapalnych nad niezapalnymi;
• bolesność i głębokość zmian;
• czy choroba zostawia trwałe następstwa.

Wyróżnia się zmiany o łagodnym i ostrym charakterze.

Zmiany o łagodnym charakterze

Łagodne postacie trądziku pospolitego często zaczynają się bardzo spokojnie i przez długi czas mogą wyglądać jak problem związany z nieodpowiednią pielęgnacją.

Trądzik zaskórnikowy

W trądziku zaskórnikowym skóra szybciej się przetłuszcza (wydziela nadmiar sebum), pory są wyraźniej widoczne, a na twarzy pojawiają się drobne zmiany (zaskórniki otwarte lub zamknięte), które utrzymują się tygodniami.

Trądzik grudkowy

W trądziku grudkowym do obrazu dołącza stan zapalny.

Zmiany mogą być tkliwe i zwykle są mocno wyczuwalne pod palcem. Skóra staje się bardziej reaktywna. Zdarza się, że okresowo nasila się zaczerwienienie, a pojedyncze ogniska utrzymują się dłużej niż w postaci zaskórnikowej.

Trądzik grudkowo-krostkowy

Trądzik grudkowo-krostkowy (lub z przewagą jednego rodzaju zmian – trądzik grudkowy, trądzik krostkowy) cechuje się zmianami, które są bardziej widoczne i częściej wpływają na codzienny komfort (są tkliwe i mogą powodować ból). Skóra wolniej się goi, a po wykwitach zostają przebarwienia.

Zmiany o ciężkim charakterze

Ciężkie postacie trądziku pospolitego rozpoznaje się wtedy, gdy choroba przestaje ograniczać się do powierzchownych zmian i zaczyna przebiegać z głębokim, długotrwałym stanem zapalnym.

U części pacjentów obraz choroby obejmuje nie tylko twarz, ale także plecy, klatkę piersiową i barki, a nawroty pojawiają się w tych samych okolicach.

Trądzik ropowiczy

Trądzik ropowiczy (w starszej literaturze trądzik torbielowaty, guzkowo-cystowy, guzkowy) to ciężka postać, w której dominują głębokie, bolesne guzki oraz zmiany torbielowate, często z wyraźnym naciekiem zapalnym.

Trądzik skupiony

Postać skupiona jest jedną z najbardziej nasilonych odmian, w której zmiany są liczne, rozległe i mają skłonność do łączenia się w większe ogniska.

U pacjentów rozwijają się głębokie guzki, torbiele i ropnie, często z obecnością zaskórników w skupiskach oraz z tendencją do tworzenia przetok (kanałów łączących ogniska zapalne pod skórą). Choroba dotyczy zwykle większych obszarów ciała.

Trądzik piorunujący

Trądzik piorunujący to rzadka, gwałtowna postać o nagłym początku, w której zmiany skórne mają charakter ciężkiego, niszczącego zapalenia (często z nadżerkami i krwotoczną treścią).

Charakterystyczne są także współwystępujące objawy ogólne. U pacjentów pojawia się m.in. gorączka, złe samopoczucie czy bóle stawów i mięśni.

Trądzik bliznowaty – często błędnie klasyfikowany

W niektórych publikacjach można spotkać również bliznowatą postać trądziku, która jest utożsamiana po prostu z trądzikiem zostawiającym blizny. To jednak nieprawidłowe uproszczenie, ponieważ nazwa określa zupełnie inną jednostkę chorobową – przewlekłe zapalenie mieszków włosowych w okolicy karku i potylicy. To dermatoza (trądzikopodobna), która prowadzi do tworzenia się zgrubiałych, włóknistych i bliznowcowych zmian.

Podział trądziku ze względu na wiek

Występowanie poszczególnych rodzajów trądziku zwyczajnego klasyfikuje się również pod względem wieku. Wiemy, że pojawienie się objawów trądziku może być zależne od etapu życia pacjenta.

Trądzik młodzieńczy i trądzik u dorosłych

Trądzik młodzieńczy (związany z okresem dojrzewania) i trądzik dorosłych (diagnozowany po 25. roku życia) różnią się dokładną przyczyną powstawania, typowym przebiegiem, lokalizacją i tym, jak często współistnieją czynniki nasilające.

Mechanizmy choroby pozostają jednak zasadniczo takie same – problem dotyczy jednostki włosowo-łojowej i procesu zapalnego. Dlatego w klasyfikacjach i zaleceniach dermatologicznych oba te warianty omawia się w ramach acne vulgaris.

Trądzik niemowlęcy

Trądzik niemowlęcy pojawia się zwykle po okresie noworodkowym, najczęściej między 6. tygodniem a 12. miesiącem życia (czasem utrzymuje się do 2. roku). W odróżnieniu od zmian typowych dla noworodków (opisanych poniżej), może przypominać „prawdziwy” trądzik pospolity.

Trądzik noworodkowy (zmiany trądzikopodobne)

Trądzik noworodkowy jest bardziej złożonym zagadnieniem.

Często utożsamia się go ze zmianami typowymi dla trądziku pospolitego (ze względu na ich faktycznie zbliżony obraz), jednak jest to odrębny stan związany z przejściowym wpływem hormonów i dojrzewaniem gruczołów łojowych. Najczęściej ma przebieg samoograniczający się.

Czym jest trądzik różowaty?

Trądzik różowaty (rosacea) to inna przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry. Najczęściej obejmuje środkową część twarzy – policzki, nos, brodę i okolice między brwiami. W jej przebiegu typowe są okresy zaostrzeń i wyciszeń, a głównym objawem choroby jest rumień – przejściowy lub utrwalony – oraz nadreaktywność naczyń i skóry.

W trądziku różowatym częściej pojawia się:

• napadowe czerwienienie twarzy;
• pieczenie;
• wrażliwość na kosmetyki;
• typowe zaostrzenie po narażeniu na bodźce (np. alkohol, gorące napoje, stres, wysiłek czy wysoką temperaturę otoczenia).

Podział na 4 typy trądziku różowatego według starszych klasyfikacji

Starsza, bardzo rozpowszechniona klasyfikacja (NRS 2002) opisywała cztery podtypy trądziku różowatego, oparte na dominującym obrazie klinicznym.

W przypadku trądziku różowatego wyróżniano głównie postaci:

• rumieniowo-teleangiektatyczną, w której dominuje utrwalony rumień i widoczne, poszerzone naczynka;
• grudkowo-krostkową, w której na tle zaczerwienienia pojawiają się nawracające grudki i krostki, często z uczuciem pieczenia skóry i nadwrażliwością;
• przerostową, w której z czasem dochodzi do pogrubienia skóry i rozrostu tkanek, najczęściej w obrębie nosa;
• oczną, w której przeważa suchość i pieczenie oczu oraz zapalenie brzegów powiek (czasem wyprzedzające objawy skórne).

Dlaczego obecnie nie stosuje się tak jednoznacznego podziału na różne odmiany trądziku różowatego?

W ostatnich latach odchodzi się od sztywnego przypisywania pacjenta do jednego podtypu na rzecz podejścia fenotypowego.

Dlaczego zmieniono sposób podziału? Wielu pacjentów ma cechy więcej niż jednego podtypu. Specjalistom czasami ciężko było jednoznacznie wskazać, z jakim rodzajem trądziku różowatego zmagał się pacjent na podstawie współwystępujących objawów.

Aktualnie rozszerzone podejście pozwala lepiej zaplanować terapię trądziku i dobrać właściwą pielęgnację pod konkretne zmiany, a nie sztywno określoną jednostkę.

Inne przyczyny trądziku i czynniki, które mogą nasilać powstawanie zmian trądzikowych

Wysyp na twarzy lub plecach nie zawsze jest równoznaczny z rozwojem trądziku (zgodnie z dokładną definicją tej choroby).

Obok tego warto dodać, że czynniki, które u osób bez cery skłonnej do trądziku mogą powodować wysyp (po prostu pojawienie się pojedynczych zmian), u pacjentów ze skórą trądzikową mogą prowadzić do zaostrzenia lub ujawnienia typowych wykwitów acne vulgaris.

Często możemy spotkać się z uproszczonym nazewnictwem, które używa się po to, by pomóc pacjentom lepiej zrozumieć podłoże problemu. Warto jednak zaznaczyć, że niektóre z określeń (np. trądzik kosmetyczny) nie są formalnie skategoryzowane w oficjalnych wytycznych.

Co wpływa na powstawanie i przebieg trądziku?

Najczęściej występujące przyczyny powstawania trądziku i zmian trądzikopodobnych oraz czynniki, które mogą je nasilać, to:

• leki (trądzik polekowy) – zwłaszcza glikokortykosteroidy, androgeny i leki anaboliczne, niektóre leki przeciwpadaczkowe, lit, a także niektóre terapie onkologiczne;
• kosmetyki i produkty pielęgnacyjne (trądzik kosmetyczny) – ciężkie, tłuste, silnie okluzyjne lub źle tolerowane przez daną skórę (w tym przypadku możemy mówić także o podrażnieniu, które jest związane z nadmiernym i zbyt agresywnym oczyszczaniem skóry);
• ekspozycje zawodowe (trądzik zawodowy) – kontakt z olejami, smarami, pyłami, substancjami drażniącymi lub komedogennymi;
• zaburzenia hormonalne (trądzik hormonalny) – zwłaszcza w okresie dojrzewania i u dorosłych kobiet z niektórymi zaburzeniami i schorzeniami metabolicznymi (np. insulinoopornością, PCOS);
• dotyk, tarcie i pot – noszenie maseczek, kasków, ciasnych kołnierzy czy opasek oraz częsta aktywność fizyczna bez zwracania uwagi na odpowiednią higienę zaraz po niej;
• dieta – u części osób obserwuje się związek zaostrzenia zmian z wysokim ładunkiem glikemicznym diety lub dużą ilością nabiału, ale nie jest to reguła i nie tłumaczy każdego przypadku;
• samouszkadzanie skóry (trądzik z wydrapania) – wyciskanie i „oczyszczenie skóry” potrafi stać się główną przyczyną utrzymywania się wysypu oraz powstawania przebarwień i blizn (nawet gdy pierwotnych wykwitów jest niewiele).

Jak wygląda proces rozpoznania rodzaju trądziku?

Diagnostyka trądziku zaczyna się podobnie u większości pacjentów. W pierwszej kolejności specjaliści zawsze dążą do znalezienia odpowiedzi na dwa pytania.

• Po pierwsze, czy to na pewno trądzik, a nie zmiany trądzikopodobne.
• Po drugie, jeśli to trądzik, to jaki typ dominuje i jak bardzo choroba jest nasilona.

Dermatolog zwykle dopytuje, kiedy problem się zaczął i jak zmieniał się w czasie. Potem ocenia lokalizację i obraz zmian.

Badania dodatkowe wykonuje się wtedy, gdy przebieg jest nietypowy lub podejrzewa się inne tło. Są to m.in.:

• badania hormonalne;
• ocena w kierunku PCOS;
• posiew i antybiogram;
• badania mykologiczne (przy podejrzeniu „trądziku grzybiczego”);
• dermatoskopię skóry.