Podwyższone stężenie prolaktyny jest jednym z powszechniej wykrywanych zaburzeń hormonalnych. Hiperprolaktynemię stwierdza się najczęściej u kobiet w wieku rozrodczym. Mimo to choroby przewlekłe, które przyczyniają się do rozwoju zaburzeń na tym podłożu, dotyczą również mężczyzn i kobiet w starszym wieku, a także dzieci i młodzieży.
Do jakiego lekarza zgłosić się z objawami wysokiej prolaktyny? Jakie są wskazania do rozpoczęcia terapii i jak wygląda leczenie podwyższonej prolaktyny? Czy aby obniżyć wysoką prolaktynę, trzeba przyjmować leki? Jak planuje się terapię? Poznaj odpowiedzi!
Kto diagnozuje i leczy objawy podwyższonej prolaktyny?
Dokładną diagnostyką objawów hiperprolaktynemii u kobiet i mężczyzn zajmuje się endokrynolog. To ten specjalista koordynuje postępowanie w przypadku podejrzenia gruczolaka przysadki, zaburzeń regulacji dopaminergicznej czy współistniejących chorób tarczycy.
Nieprawidłowy poziom prolaktyny może powodować objawy, które w pierwszej kolejności kierują pacjentów do lekarzy innych specjalizacji. Pacjentki najczęściej umawiają się na konsultacje z ginekologiem, a pacjenci z urologiem.
Wszyscy specjaliści mogą wstępnie zinterpretować nieprawidłowy wynik prolaktyny, wdrożyć pierwsze kroki w kierunku rozpoznania i w razie potrzeby zalecić wizytę u innego lekarza.
Jak wygląda badanie poziomu prolaktyny i jak się do niego przygotować?
Badanie polega na oznaczeniu stężenia prolaktyny w surowicy krwi – to standardowe badanie laboratoryjne, które dla pacjenta nie różni się niczym od pobrania próbki np. do wykonania podstawowej morfologii krwi.
Prolaktyna to hormon produkowany przez przedni płat przysadki mózgowej, który wykazuje rytm dobowy i reaguje na różne bodźce (m.in. stres, czas snu czy wysiłek fizyczny).
Badanie stężenia prolaktyny wykonuje się:
- rano (między 7:00 a 10:00);
- na czczo;
- po przespanej nocy.
Jak przygotować się do badania? Pacjent dodatkowo powinien:
- zachować nocną przerwę od jedzenia (ok. 8-12 godzin);
- unikać intensywnego wysiłku fizycznego w dniu poprzedzającym badanie;
- ograniczać narażenie na sytuacje stresowe;
- wstrzymać się od współżycia w dniu poprzedzającym badanie.
Jak wygląda diagnostyka przyczyn wysokiej prolaktyny?
Przy odnotowaniu nieprawidłowych wartości w wynikach badań, lekarz zleca kolejne procedury, które pozwalają przybliżyć się do ustalenia przyczyny podwyższonego poziomu prolaktyny.
Zanim jednak pacjent zostanie skierowany na dodatkowe badania, specjalista musi zebrać dokładny wywiad medyczny. Lekarz zapyta o:
- choroby przewlekłe;
- dotychczas przyjmowane leki;
- cykl miesiączkowy (w przypadku diagnozowania przyczyn wysokiego poziomu prolaktyny u kobiet);
- zaburzenia libido, problemy z erekcją;
- objawy ogólne;
- przebyte urazy i operacje.
Kolejnym etapem są badania laboratoryjne. Najczęściej oznacza się:
- TSH oraz hormony tarczycy (FT3, FT4);
- LH i FSH;
- estradiol;
- testosteron;
- kreatyninę i eGFR.
Wyniki pozwalają wykryć lub wykluczyć wtórne przyczyny hiperprolaktynemii (np. niedoczynność tarczycy lub zaburzenia pracy nerek).
Jeżeli stężenie prolaktyny znacznie wykracza poza normy referencyjne albo pacjent zgłasza objawy neurologiczne (np. zaburzenia widzenia), przeprowadza się diagnostykę obrazową (najczęściej rezonans magnetyczny). Badanie pozwala ocenić, czy przyczyną nieprawidłowo wysokiej prolaktyny jest guz przysadki mózgowej lub inne zmiany w okolicy podwzgórzowo-przysadkowej.
Makroprolaktynemia – wysoki poziom prolaktyny bez objawów hiperprolaktynemii
Prolaktyna jest hormonem, który krąży we krwi w postaci różnych frakcji.
- Najważniejsza jest prolaktyna monomeryczna – mała cząsteczka, biologicznie aktywna, która wywołuje typowe objawy wysokiej prolaktyny u kobiet i mężczyzn.
- Oprócz niej wyróżnia się makroprolaktynę – formę prolaktyny związaną z białkami, która jest znacznie słabiej aktywna.
Standardowe badanie laboratoryjne na ogólną ilość prolaktyny nie odróżnia tych form. Oznaczenie wykonuje się metodą immunochemiczną, która „widzi” łączne stężenie hormonu.
Jeżeli wyniki badania wskazują na nieprawidłowo wysokie stężenie prolaktyny, w części sytuacji lekarz rozszerza diagnostykę o oznaczenie makroprolaktyny. Badanie zleca się najczęściej wtedy, jeśli pacjent nie zgłasza innych objawów. Na podstawie obu poziomów hormonów zleca się kolejne kroki.
Obniżenie podwyższonego poziomu prolaktyny a leczenie przyczyny
Celem leczenia jest usunięcie lub unormowanie czynnika, który wywołuje zaburzenie produkcji prolaktyny.
- W hiperprolaktynemii, która może być wywołana przyjmowaniem niektórych leków, rozważa się modyfikację farmakoterapii. Lekarz analizuje możliwość zmniejszenia dawki, zmiany preparatu albo – jeśli sytuacja kliniczna na to pozwala – jego odstawienia.
- W przypadku niedoczynności tarczycy wdraża się leczenie lewotyroksyną. Wyrównanie hormonów tarczycy najczęściej prowadzi do stopniowego spadku prolaktyny.
- Jeżeli przyczyną jest gruczolak przysadki, podstawę terapii stanowią agoniści dopaminy (to przykład stanu, w którym wdraża się typowe leki na obniżenie prolaktyny).
- Interwencje neurochirurgiczne rozważa się rzadziej – głównie w sytuacji braku skuteczności leczenia farmakologicznego, nietolerancji leków albo narastających objawów.
Obniżenie poziomu prolaktyny nie jest jedynym wskaźnikiem powodzenia leczenia.
Aby potwierdzić skuteczność wdrożonych działań, ocenia się również:
- powrót regularnych miesiączek;
- pojawienie się owulacji;
- poprawę libido;
- ustąpienie mlekotoku i innych objawów, których doświadczał pacjent.
Leczenie farmakologiczne i wskazania do rozpoczęcia terapii
Nie każda hiperprolaktynemia wymaga leczenia farmakologicznego.
U pacjentów bez objawów, z niewielkim wzrostem stężenia hormonu lub z dominującą makroprolaktyną lekarz może zalecić obserwację i okresowe kontrole.
Farmakoterapię rozważa się, gdy nadmiar prolaktyny prowadzi do objawów albo gdy istnieje ryzyko powikłań związanych bezpośrednio z utrzymującym się wysokim poziomem tego hormonu.
Leki obniżające poziom prolaktyny
W leczeniu farmakologicznym wykorzystuje się substancje z grupy agonistów dopaminy. Leki naśladują działanie dopaminy, która pełni funkcję głównego inhibitora wydzielania prolaktyny (wstrzymuje jej produkcję).
Leki z tej grupy zmniejszają stężenie prolaktyny we krwi, a u pacjentów z gruczolakiem przysadki mogą prowadzić do redukcji objętości guza.
W trakcie leczenia regularnie monitoruje się wynik badań prolaktyny oraz – w przypadku zmian w przysadce – wykonuje badania obrazowe.
Sposoby na obniżenie prolaktyny – jak nawyki i styl życia wpływają na poziom prolaktyny?
Nie zawsze można obniżyć prolaktynę „naturalnie”. Jednak u części osób modyfikacja codziennych nawyków może sprzyjać unormowaniu wyników. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, w których wzrost stężenia hormonu ma charakter czynnościowy i nie wynika z choroby przewlekłej.
Normalizacji poziomu prolaktyny będą sprzyjać nawyki związane z:
- ograniczeniem narażenia na przewlekły stres;
- dbaniem o higienę snu;
- regularną aktywnością fizyczną o umiarkowanej intensywności;
- stosowaniem zbilansowanej diety i unikaniem skrajnych restrykcji kalorycznych;
- ograniczeniem alkoholu, palenia papierosów i nadmiernego spożycia napojów z kofeiną (>400 mg kofeiny na dobę).
Czy dieta może pomóc zredukować objawy wysokiej prolaktyny w organizmie?
Dobre nawyki żywieniowe mogą wspierać łagodzenie części objawów towarzyszących hiperprolaktynemii. Nie będą wpływać bezpośrednio na przyczynę zaburzenia hormonalnego, ale mogą oddziaływać na procesy zachodzące w układzie nerwowym.
Sugeruje się, że na poziom prolaktyny może mieć wpływ odpowiednia ilość witaminy B6, która uczestniczy w syntezie dopaminy.
Produkty bogate w witaminę B6
Najlepsze źródła witaminy B6 to:
- mięso drobiowe (np. kurczak, indyk);
- podroby (np. wątróbka);
- ryby (np. łosoś, tuńczyk);
- pełnoziarniste produkty zbożowe;
- nasiona roślin strączkowych (najwięcej witaminy dostarcza ciecierzyca);
- orzechy i pestki (szczególnie nasiona słonecznika);
- banany;
- ziemniaki.