Przyczyny i objawy wysokiej prolaktyny (hiperprolaktynemii)

Hiperprolaktynemia jest zaburzeniem, które może dotyczyć kobiet, mężczyzn oraz dzieci. Nieprawidłowe wyniki badania poziomu prolaktyny mogą być związane z przejściową reakcją organizmu na fizjologiczne bodźce, jednak w wielu przypadkach są sygnałem poważniejszych zaburzeń.

Czym jest prolaktyna i kiedy jej poziom uznaje się za nieprawidłowy? Poznaj przyczyny podwyższonego stężenia prolaktyny i sprawdź, jakie objawy mogą z nim współwystępować.

Czym jest prolaktyna?

Prolaktyna to hormon polipeptydowy (białkowy, zbudowany z łańcuchów aminokwasów). Jest wytwarzana w przednim płacie przysadki mózgowej i pozostaje pod kontrolą podwzgórza – struktury mózgu nadzorującej pracę układu hormonalnego.

Prolaktyna wydzielana jest pulsacyjnie (w krótkich „wyrzutach”, oddzielonych okresami niższej aktywności). W ciągu doby pojawiają się naturalne wahania stężenia tego hormonu – najwyższe wartości obserwuje się w nocy, natomiast niski poziom prolaktyny pojawia się w godzinach popołudniowych.

Jaka jest rola prolaktyny w organizmie?

Prolaktyna oddziałuje przede wszystkim na gruczoły sutkowe. Hormon jest najsilniej aktywny u kobiet ciężarnych oraz po porodzie – w okresie laktacji. Odpowiada za zmiany w organizmie, które prowadzą do produkcji mleka.

Prolaktyna jest hormonem polipeptydowym, który wpływa na stymulowanie komórek pęcherzyków mlecznych do syntezy jego składników – białek, tłuszczów i laktozy. Nie uczestniczy natomiast w mechanizmie jego uwalniania. Za wypływ mleka z piersi odpowiada oksytocyna, która wywołuje skurcz wyspecjalizowanych komórek otaczających pęcherzyki mleczne.

Działanie prolaktyny nie zawęża się wyłącznie do procesów związanych z ciążą i karmieniem piersią. Hormon wykazuje również pośredni wpływ na pracę jajników i jąder.

Jak prolaktyna wpływa na oś podwzgórze-przysadka-gonady?

„Osią” nazywa się układ wzajemnie powiązanych struktur, które potrafią się ze sobą „komunikować” z wykorzystaniem hormonów.

Jak prolaktyna może wpływać na oś podwzgórze-przysadka-gonady?

Sama prolaktyna nie jest w stanie regulować pracy męskich i żeńskich gonad. Ma jednak właściwości ograniczające produkcję gonadoliberyny (GnRH) w podwzgórzu. GnRH to neurohormon, którego zadaniem jest pobudzanie przysadki mózgowej do produkcji LH i FSH – innych hormonów (już bezpośrednio) sterujących pracą jajników i jąder.

Wyjaśniamy te zależności, ponieważ to właśnie one wpływają na to, że u pacjentów z hiperprolaktynemią występują objawy związane przede wszystkim z czynnością gonad.

Diagnostyka – kiedy mówimy o nadmiarze prolaktyny we krwi?

Rozpoznanie hiperprolaktynemii opiera się na ocenie wyniku badania krwi. Interpretacja oznaczonych wartości zawsze wymaga odniesienia do norm danego laboratorium, ponieważ zakresy mogą lekko się różnić.

Najczęściej stosowane wartości referencyjne dla stężenia prolaktyny we krwi to:

• u kobiet niebędących w ciąży – ok. 5-25 ng/ml (100-500 mU/l);
• u mężczyzn – ok. 5-15 ng/ml (100-300 mU/l).

Po odnotowaniu nieprawidłowych wartości poziomu tego hormonu zwykle wykonuje się kolejne badanie kontrolne, z uwzględnieniem warunków pobrania i czynników mogących wpływać na poziom prolaktyny.

Poziom prolaktyny a cykl miesiączkowy – co jest ważne dla kobiet?

Prolaktyna pozostaje w ścisłej zależności z przebiegiem cyklu menstruacyjnego. Jej poziom zmienia się w jego trakcie, równolegle do wahań estrogenów i progesteronu.

• W fazie folikularnej, czyli w pierwszej części cyklu (od miesiączki do owulacji), zwykle obserwuje się niewielkie obniżenie poziomu prolaktyny.
• Wraz ze wzrostem stężenia estrogenów (który poprzedza owulację) może dojść do umiarkowanego zwiększenia produkcji prolaktyny.
• W fazie lutealnej (po owulacji) poziom prolaktyny w surowicy bywa nieco wyższy niż na początku cyklu. Zmiana ma charakter fizjologiczny, ale mieści się w granicach norm referencyjnych.

Różnice między fazami cyklu są zazwyczaj niewielkie i nie powinny być uznawane za przyczynę odnotowanej hiperprolaktynemii. Nie powodują dużych skoków stężenia, ale mogą mieć znaczenie przy interpretacji wyników granicznych. Z tego powodu często zaleca się oznaczanie stężenia prolaktyny w pierwszej fazie cyklu.

Wysoka prolaktyna – przyczyny fizjologiczne

W określonych sytuacjach wzrost stężenia prolaktyny jest naturalną odpowiedzią organizmu. Jakie czynniki mogą na to wpływać?

Poziom prolaktyny naturalnie wzrasta:

• w czasie ciąży;
• w okresie karmienia piersią;
• podczas snu;
• w odpowiedzi na stres;
• po intensywnym wysiłku fizycznym;
• po stymulacji brodawek sutkowych;
• w trakcie stosunku płciowego.

Wysoki poziom prolaktyny – przyczyny farmakologiczne

Niektóre leki, które są niezbędne w zwalczaniu objawów i leczeniu innych zaburzeń, mogą zmieniać przebieg procesów kontrolujących wydzielanie prolaktyny. Stężenie hormonu może rosnąć wskutek stosowania przewlekłej farmakoterapii.

Do leków podwyższających poziom prolaktyny we krwi należą m.in.:

• neuroleptyki (stosowane w leczeniu schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych);
• wybrane leki przeciwdepresyjne;
• opioidy (leki przeciwbólowe stosowane w leczeniu bólu o dużym nasileniu);
• estrogeny (składniki antykoncepcji hormonalnej i hormonalnej terapii zastępczej);
• metoklopramid i domperidon (leki przeciwwymiotne i regulujące motorykę przewodu pokarmowego);
• werapamil (lek stosowany m.in. w zaburzeniach rytmu serca i nadciśnieniu);
• metylodopa (lek przeciwnadciśnieniowy).

Hiperprolaktynemia – przyczyny patologiczne

Utrwalony zbyt wysoki poziom prolaktyny może wynikać z zaburzeń w obrębie przysadki, podwzgórza lub innych układów. Co może być patologiczną przyczyną hiperprolaktynemii?

Uszkodzenia podwzgórza lub szypuły przysadki

Dopamina wytwarzana w podwzgórzu jest głównym czynnikiem hamującym wydzielanie prolaktyny. Dociera do przysadki przez naczynia, które biegną w obrębie szypuły przysadki – cały proces prowadzi do przekazania sygnału dopaminergicznego. U zdrowych osób to on odpowiada za normalizację poziomu prolaktyny.

Uszkodzenie podwzgórza lub szypuły przysadki może zaburzać transport dopaminy. Przysadka nie otrzymuje wtedy hamującego sygnału, a produkcja prolaktyny zachodzi w niekontrolowanych warunkach – jej stężenie rośnie i zaczyna powodować objawy.

Przyczyną uszkodzenia podwzgórza lub szypuły przysadki mogą być:

• guzy okolicy podwzgórza i przysadki;
• zmiany uciskowe (torbiele, tętniaki);
• urazy czaszkowo-mózgowe;
• powikłania po zabiegach neurochirurgicznych;
• procesy zapalne i naciekowe;
• radioterapia okolicy mózgu;
• martwice lub niedokrwienie struktur podwzgórzowo-przysadkowych.

Gruczolak przysadki (guz przysadki mózgowej)

Gruczolak przysadki to łagodny nowotwór, który należy do najczęstszych hormonalnie czynnych guzów przysadki. Guz samodzielnie produkuje prolaktynę i jest niewrażliwy na fizjologiczne mechanizmy kontroli.

W takich przypadkach u pacjentów stężenie hormonu często osiąga wartości znacznie przekraczające normy laboratoryjne.

Niedoczynność tarczycy

W niedoczynności tarczycy spada stężenie hormonów FT3 i FT4. Organizm reaguje na ten niedobór, zwiększając wydzielanie TRH (tyreoliberyny) w podwzgórzu, aby pobudzić przysadkę do produkcji TSH i w konsekwencji nasilić pracę tarczycy.

TRH działa jednak nie tylko na komórki odpowiedzialne za wydzielanie tyreotropiny, ale również na komórki produkujące prolaktynę. Z tego powodu wzrostowi TSH może towarzyszyć podwyższone stężenie prolaktyny we krwi.

Przewlekła niewydolność nerek (PChN)

U pacjentów z PChN dochodzi do upośledzenia procesów wydalania z organizmu zbędnych substancji (zmniejsza się klirens nerkowy). Stan prowadzi do kumulowania się we krwi wielu związków, w tym także prolaktyny.

Dodatkowo organizm pacjenta z niewydolnością nerek funkcjonuje w warunkach przewlekłej mocznicy. W jej wyniku często dochodzi do zaburzeń regulacji osi podwzgórze-przysadka. Zmienia się aktywność podwzgórza – dokładnie regulacja dopaminergiczna, która fizjologicznie powinna hamować wytwarzanie prolaktyny.

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

PCOS to zaburzenie hormonalne dotykające kobiet w wieku rozrodczym. Jego przebieg jest związany z nieprawidłową pracą osi podwzgórze-przysadka-gonady.

U pacjentek dochodzi do zaburzeń owulacji, nadmiernej produkcji androgenów oraz zmian w jajnikach. Cykl miesiączkowy często jest nieregularny, ponieważ pęcherzyki jajnikowe nie przechodzą prawidłowo procesu dojrzewania i pęknięcia.

Zależność między PCOS a prolaktyną ma charakter pośredni i nie dotyczy wszystkich pacjentek. W cyklach bezowulacyjnych nie dochodzi do wytworzenia ciałka żółtego, a więc nie pojawia się typowy wzrost progesteronu. Estrogeny oddziałują wtedy na organizm w sposób bardziej ciągły, co może prowadzić do zwiększonej sekrecji prolaktyny w przysadce.

Inne możliwe przyczyny podwyższonej prolaktyny

Wzrost prolaktyny może towarzyszyć również chorobom ogólnoustrojowym (np. marskości wątroby), a także pojawiać się w następstwie podrażnienia ściany klatki piersiowej (po urazach, operacjach czy w wyniku infekcji).

W części przypadków obserwuje się również hiperprolaktynemię idiopatyczną – mimo pełnej diagnostyki nie udaje się ustalić przyczyny.

Wysoka prolaktyna – objawy

Wysoka prolaktyna wpływa na organizm z różnym nasileniem. Jest to zależne przede wszystkim od stopnia przekroczenia norm oraz czasu trwania nieprawidłowości.

Warto podkreślić, że prolaktyna to hormon produkowany w przebiegu innych zaburzeń, dlatego wiele objawów (takich jak bóle głowy, przewlekłe zmęczenie czy trudności z unormowaniem masy ciała) może być spowodowanych chorobą podstawową.

Jakie objawy są charakterystyczne dla samej hiperprolaktynemii?

Objawy wysokiej prolaktyny u kobiet i mężczyzn

Podwyższony poziom prolaktyny może prowadzić do:

• mlekotoku (to jeden z najbardziej charakterystycznych symptomów związanych z wysoką prolaktyną);
• spadku libido;
• problemów z płodnością;
• wahań nastroju;
• zaburzeń koncentracji;
• obniżenia masy kostnej (a co za tym idzie zwiększonego ryzyka złamań);
• zaburzeń widzenia – występują przy hiperprolaktynemii u mężczyzn i kobiet (dorosłych i dzieci), jeśli jej przyczyną jest rosnący guz, który może uciskać skrzyżowanie nerwów wzrokowych (problemy nie są bezpośrednio związane z poziomem prolaktyny).

Objawy hiperprolaktynemii u kobiet

Wymienione wcześniej objawy dotyczą pacjentów obu płci. Inne pojawiające się dolegliwości, typowe tylko dla kobiet, dotyczą zaburzeń miesiączkowania i funkcji rozrodczych.

Podwyższona prolaktyna może powodować:

• nieregularne miesiączki;
• bezowulacyjne cykle;
• wtórny zanik miesiączki;
• suchość pochwy.

Zaburzenia wynikają z hamującego wpływu prolaktyny na produkcję GnRH i wtórnego spadku stężenia estrogenów.

Objawy wysokiej prolaktyny u mężczyzn

Dolegliwości typowe dla mężczyzn są związane z gospodarką androgenową.

U pacjentów zbyt wysoki poziom prolaktyny może powodować:

• zaburzenia erekcji;
• obniżenie stężenia testosteronu;
• ginekomastię;
• spadek masy mięśniowej.

Objawy podwyższonego poziomu prolaktyny u dzieci

U dzieci i młodzieży objawy hiperprolaktynemii będą związane głównie z opóźnieniem procesów dojrzewania płciowego.

Nieprawidłowo wysoki poziom prolaktyny może wpływać na:

• opóźnione pojawienie się pierwszej miesiączki;
• brak typowego rozwoju gruczołów piersiowych;
• opóźnione powiększanie jąder u chłopców;
• brak rozwoju owłosienia płciowego;
• opóźnienie lub zatrzymanie wzrostu;
• mlekotok.