Nie każda nieprzespana noc zgłoszona w gabinecie lekarskim prowadzi do rozpoczęcia diagnostyki bezsenności. Jednak długi czas zasypiania, częste wybudzania się w nocy i bardzo wczesne pobudki stanowią ku temu solidną podstawę.
Według danych epidemiologicznych problem zaburzeń snu dotyczy nawet 30% dorosłych. Czy pierwsze objawy od razu kwalifikują do włączenia farmakoterapii z wykorzystaniem leków na receptę?
Czym jest „jakość snu” i co ma wspólnego z układem nerwowym?
Sen nie przychodzi „na żądanie”. Jeśli zagłębimy się w fizjologię, możemy zdefiniować go jako bardzo złożony proces neurofizjologiczny, w który zaangażowany jest m.in. ośrodkowy układ nerwowy (mózg i rdzeń kręgowy). Jego funkcjonowanie reguluje cykl dobowy – rytm okołodobowy – zależny od naturalnie zachodzących procesów hormonalnych (m.in. wydzielania melatoniny) i czynników środowiskowych (np. światła, hałasu, temperatury).
Prawidłowy sen cechuje się odpowiednią długością, strukturą (fazy REM i NREM) oraz ciągłością. To właśnie jakość snu – nie jego czas trwania – decyduje o tym, czy pacjent będzie czuł się wypoczęty, czy od samego rana będzie zmagać się ze zmęczeniem.
Jakiekolwiek zakłócenia cyklu dobowego i przebiegu samego snu (w różnym tempie, ale zawsze) będą prowadzić do problemów z regeneracją organizmu, zaburzeń funkcji poznawczych i osłabienia odporności.
Jakie są najczęstsze przyczyny zaburzeń snu?
Bezsenność może być pierwotnym problemem zdrowotnym, ale znacznie częściej występuje jako skutek współistniejących zaburzeń lub niewłaściwych nawyków.
Przyczyny dzieli się na:
- psychiczne (stany lękowe, depresja, przewlekły stres),
- somatyczne (np. bóle kręgosłupa, refluks żołądkowo-przełykowy, nadczynność tarczycy),
- środowiskowe (hałas, nieregularny rytm dnia, praca zmianowa, częste podróżowanie ze zmianą stref czasowych),
- farmakologiczne (przyjmowanie leków o działaniu pobudzającym – np. glikokortykosteroidów, niektórych leków przeciwdepresyjnych),
- związane z uzależnieniami (alkoholem, kofeiną, nikotyną, substancjami psychoaktywnymi),
- nieprawidłowe warunki snu (zbyt jasne pomieszczenie, niewygodne łóżko, przegrzanie ciała w nocy).
W zależności od przyczyny dobiera się odpowiedni sposób postępowania – od edukacji, naturalnych metod i terapii poznawczo-behawioralnej, po krótkotrwałe włączenie preparatów ziołowych lub mocnych tabletek nasennych pod kontrolą lekarza.
Wskazania do stosowania leków nasennych – kiedy warto skonsultować się z lekarzem?
Tabletki nasenne – na receptę i preparaty dostępne bez recepty – nie są rozwiązaniem na każdą trudność z zaśnięciem.
Farmakoterapię rozważa się wyłącznie wtedy, gdy pacjent obserwuje objawy przewlekłe, utrzymujące się przez ponad 3 miesiące:
- doświadcza trudności z zaśnięciem przez co najmniej 3 noce w tygodniu;
- budzi się wielokrotnie w nocy lub bardzo wcześnie rano;
- zmaga się z uczuciem odurzenia, zawrotami głowy i sennością w ciągu dnia;
- ma trudności z koncentracją lub obniżony nastrój w wyniku braku snu;
- nie zareagował na techniki niefarmakologiczne (zmiany środowiskowe, psychoterapię, ograniczenie ekspozycji na światło niebieskie, zmianę nawyków żywieniowych).
Zgodnie z zaleceniami decyzję o wdrożeniu farmakoterapii podejmuje specjalista na podstawie wywiadu medycznego i oceny nasilenia objawów. Leczenie jest krótkotrwałe i powinno być ściśle monitorowane – także pod kątem ryzyka uzależnienia i interakcji z innymi lekami.
Nie należy na własną rękę sięgać po preparaty dostępne bez recepty czy suplementy diety – nawet jeśli na opakowaniu znajdują się zapewnienia o naturalnym pochodzeniu substancji czynnych. Ziołowe tabletki stosowane w nieodpowiedni i długotrwały sposób mogą nieść za sobą ryzyko działań niepożądanych.
Grupa leków na sen na receptę – preparaty zarejestrowane do leczenia bezsenności
W Polsce zarejestrowane leki nasenne to preparaty dostępne wyłącznie na receptę. Zalicza się do nich:
- pochodne benzodiazepin,
- niebenzodiazepinowe leki nasenne,
- melatoninę PR (w postaci o przedłużonym uwalnianiu).
Pochodne benzodiazepin
Do tej grupy leków należą substancje o silnych właściwościach uspokajających i nasennych. Wykazują także działanie przeciwlękowe. Wpływają na receptor GABA-A w ośrodkowym układzie nerwowym. Nasilają działanie GABA – neuroprzekaźnika, który hamuje aktywność neuronów
Przykłady substancji i leków:
Temazepam:
- Signopam,
- Teseda.
Nitrazepam:
- Nitrazepam GSK,
- Nomefren.
Estazolam:
Tak silne leki nasenne na receptę zaleca się wyłącznie w krótkotrwałym leczeniu bezsenności – najczęściej przez okres do 2-4 tygodni. Dłuższa terapia wiąże się z ryzykiem zbudowania tolerancji i uzależnienia.
Niebenzodiazepinowe leki nasenne
To również mocne leki nasenne, które oddziałują na receptory benzodiazepinowe, ale z innym profilem farmakodynamicznym. Charakteryzują się krótszym okresem półtrwania i mniejszym ryzykiem efektu porannego „zamroczenia”.
Przykłady substancji i leków:
Zaleplon:
- Morfeo,
- Zaleplon Richter.
Eszopiclone:
- Esogno.
Zopiclone:
Niebenzodiazepinowe preparaty na sen charakteryzują się wysoką skutecznością przy niższym ryzyku nadużywania niż klasyczne benzodiazepiny. Wskazane są u pacjentów z problemem inicjacji snu (zasypiania) i krótkotrwałymi zaburzeniami rytmu dobowego.
Melatonina PR
Melatonina to hormon regulujący rytm snu i czuwania, naturalnie wydzielany przez szyszynkę. Dostępna jest w preparatach na receptę i bez recepty. W wersji terapeutycznej (nie w ramach suplementacji) wykorzystuje się melatoninę o kontrolowanym uwalnianiu (tabletki na sen bez recepty – Circadin), której najlepsze efekty obserwuje się u pacjentów po 55. roku życia, z obniżoną endogenną produkcją tego hormonu.
Leki na sen z melatoniną PR nie prowadzą do uzależnienia i są dobrze tolerowane. Działają korzystnie na strukturę zdrowego snu.
Tabletki na sen na receptę – wykorzystywane poza głównymi wskazaniami
Lekarze sięgają również po preparaty, które wpływają na sen, ale nie są pierwotnie zarejestrowane jako leki stosowane w leczeniu bezsenności. Takie postępowanie ma słuszność u pacjentów z chorobami psychicznymi czy silnym bólem, którzy w ich wyniku doświadczają zaburzeń snu.
Zgodnie z wiedzą medyczną i uzasadnioną praktyką kliniczną wykorzystuje się także:
- leki przeciwdepresyjne,
- leki przeciwpsychotyczne,
- leki przeciwhistaminowe,
- gabapentynę – lek przeciwpadaczkowy,
- pregabalinę – lek przeciwlękowy.
Leki nasenne bez recepty – co na problemy z zasypianiem?
Leki nasenne bez recepty mogą być rozwiązaniem w przypadku łagodnych lub przejściowych zaburzeń snu. Ich skuteczność potwierdza się w przypadkach, gdy trudności z zasypianiem nie są objawem poważniejszych zaburzeń neurologicznych czy psychiatrycznych.
W aptekach dostępne są preparaty o różnych mechanizmach działania – od leków przeciwhistaminowych po tabletki ziołowe i preparaty zawierające melatoninę.
- Do leków syntetycznych bez recepty należą m.in. difenhydramina (Luminastil, Nodisen, Senolek) i doksylamina (Dorminox, Noctis, Senamina) – pochodne przeciwhistaminowe o działaniu uspokajającym.
- Wśród preparatów naturalnych najczęściej stosuje się melatoninę o natychmiastowym uwalnianiu, która ułatwia zasypianie i wspiera naturalny przebieg snu.
- Do najczęściej wybieranych roślinnych preparatów uspokajających zalicza się ekstrakty z kozłka lekarskiego (waleriany), melisy, passiflory i szyszek chmielu. Ziołowe tabletki działają łagodnie, stopniowo, a ich skuteczność zależy od odpowiedniego dawkowania oraz regularności stosowania. Choć są łatwo dostępne, także w formie suplementów diety, nie zastępują konsultacji z lekarzem – zwłaszcza w przypadku przewlekłych problemów ze snem lub równoczesnego stosowania innych preparatów działających na ośrodkowy układ nerwowy.