Bezsenność – przyczyny, objawy i konsekwencje niedoboru snu

Na całym świecie bezsenność dotyka około 16,2% osób. To naprawdę spory odsetek. Poznaj możliwe przyczyny problemów ze snem i sprawdź, czy ich objawy mogą dotyczyć także Ciebie.

Bezsenność daje objawy związane ze zmęczeniem, ale także te, które nie są aż tak oczywiste. Czytaj dalej i dowiedz się więcej.

Czym jest bezsenność (insomnia)?

Bezsenność to zaburzenie, które dotyczy rozpoczęcia snu, jego utrzymania lub jakości.

Występuje wtedy, gdy organizm nie przechodzi w stan odpoczynku mimo zadbania o warunki, które mają to umożliwiać (ciszę, ciemność czy brak rozpraszaczy). Sen się nie pojawia lub jest płytki i przerywany.

Rodzaje bezsenności

Bezsenność może mieć charakter:

• krótkotrwały, przewlekły lub przygodny;
• wtórny lub pierwotny.

Wyróżnia się także bezsenność idiopatyczną (bez jednoznacznej przyczyny). Dokładna diagnostyka bezsenności jest bardzo ważna, ponieważ warunkuje dalsze postępowanie z pacjentem.

Bezsenność krótkotrwała

Bezsenność krótkotrwała (przejściowa) objawia się problemami, które utrzymują się od kilku dni do maksymalnie 12 tygodni. Trudności są często związane z utrzymującym się czynnikiem (np. stresem, chorobą somatyczną). W leczeniu dąży się do jego wyeliminowania lub unormowania.

Jeśli podjęte działania i indywidualnie dobrane sposoby na bezsenność nie przyniosły skutków, zwykle stwierdza się chroniczny charakter problemu i wdraża inne metody postępowania.

Bezsenność przewlekła

Przewlekłą bezsenność definiuje się jako zaburzenie snu, w którym problemy z zasypianiem pojawiają się przynajmniej 3 razy w tygodniu i trwają dłużej niż 3 miesiące. Problem jest bardziej złożony, a na jego rozwój wpływa wiele zmiennych.

Bezsenność przygodna

Obok tego wyróżnia się bezsenność przygodną (reaktywną), która odnosi się do pojedynczych epizodów trudności z zasypianiem. Najczęściej występuje w odpowiedzi na konkretne krótkotrwałe bodźce – np. podróż, emocje czy niewygodne warunki snu. Ten rodzaj problemów ustępuje samoistnie.

Podział rodzajów dolegliwości ze względu na przyczynę

Drugi podział uwzględnia podłoże bezsenności.

• Bezsenność wtórna odnosi się do trudności ze snem, które towarzyszą innemu problemowi zdrowotnemu – psychicznemu, somatycznemu lub wynikają z działania leków. Zmniejszenie objawów możliwe jest dopiero po opanowaniu przyczyny pierwotnej.
• Bezsenność pierwotna jest samodzielnie występującym problemem – nie towarzyszą jej choroby lub konkretne zewnętrzne czynniki, które mogą wywoływać zaburzenia rytmu okołodobowego. Rozpoznanie stawia się dopiero po wykluczeniu innych przyczyn. Utrzymuje się przez dłuższy czas, a jej źródłem bywa nadwrażliwość układu nerwowego lub nieprawidłowości pojawiające się w procesach, które regulują rytm dobowy organizmu.

Czynniki, które powodują bezsenność – przyczyny

Przewlekła bezsenność nie rozwija się nagle. Zwykle poprzedzają ją subtelne problemy – pozornie niewinne zmiany, które dzień po dniu coraz bardziej utrudniają wieczorne wyciszenie.

Najczęstsze przyczyny bezsenności i czynniki, które mogą ją nasilać, to:

• utrzymujący się stres emocjonalny;
• nieregularny rytm dnia (np. w wyniku pracy zmianowej);
• wieczorna ekspozycja na światło niebieskie (na 2-3 godziny przed snem);
• zbyt wysoka temperatura w sypialni;
• hałas;
• drzemki w ciągu dnia (mogą prowadzić do rozregulowania naturalnego rytmu snu i czuwania);
• niedobór witaminy D (brak suplementacji);
• zespół niespokojnych nóg;
• refluks żołądkowo-przełykowy;
• nadczynność tarczycy;
• choroby, które objawiają się chronicznym bólem;
• schorzenia neurologiczne i neurodegeneracyjne (np. choroba Parkinsona);
• zaburzenia psychiczne (m.in. zaburzenia lękowe, depresja);
• przyjmowanie niektórych leków;
• gwałtowne odstawienie leków nasennych lub uspokajających;
• spożycie kofeiny w drugiej części dnia (na mniej niż 6 godzin przed snem).

Bezsenność – objawy

Bezsenność równa się zmęczeniu. Tak, ale nie tylko. Skojarzenie jest trafne, bo bez odpowiedniej regeneracji w pierwszej kolejności doświadczamy senności i osłabienia sił w ciągu dnia – podstawowych objawów braku snu.

W przypadku utrzymujących się problemów dolegliwości związane z bezsennością przestają być tak typowe i jednoznaczne. Z uwagi na to, że sen porządkuje wiele procesów, które zachodzą w naszym organizmie, jego niedobór potrafi powodować naprawdę zróżnicowane objawy.

Objawy somatyczne

Objawy somatyczne to objawy „z ciała”. Dotyczą wszystkich problemów, które można odczuć fizycznie.

Osoba cierpiąca na bezsenność może doświadczać:

• uczucia wyczerpania po przebudzeniu (mimo przespanej nocy);
• senności w ciągu dnia albo przeciwnie – zwiększonego napięcia i trudności w wyciszeniu;
• bólu głowy, nawracających migren;
• większej wrażliwości na światło i dźwięki;
• napięcia mięśni, sztywności karku i szczękościsku;
• kołatania serca i przyspieszonego tętna;
• problemów ze strony przewodu pokarmowego (np. mdłości, bólu brzucha, biegunek lub zaparć);
• spadku tolerancji wysiłku (szybszego męczenia się podczas zwykłych czynności);
• obniżonego libido;
• wahań apetytu, większej ochoty na słodkie i tłuste produkty;
• częstszych infekcji.

Objawy psychiczne

Osoby doświadczające problemów ze snem mogą zmagać się z:

• drażliwością i mniejszą cierpliwością;
• pogorszoną pamięcią;
• problemami z koncentracją;
• większym narażeniem na przeciążenie emocjonalne przez bodźce (dźwięki, światło czy dotyk);
• obniżonym nastrojem;
• zwiększonym poziomem lęku;
• trudnościami w regulacji emocji (np. większą płaczliwością, szybszym złoszczeniem się).

Objawy związane z bezsennością mogą przyczyniać się do rozwoju innych trudności, które dodatkowo będą nasilać problemy ze snem. Niestety bardzo często u pacjentów tworzy się błędne koło, które bez wdrożenia odpowiedniego postępowania trudno przerwać.

Prawidłowy sen jest niezbędną kwestią warunkującą zachowanie zdrowia, a jego niedobór może powodować rozwój wielu innych problemów. Jakich? Czytaj dalej.

Jak bezsenność wpływa na zdrowie?

Noc jest czasem porządkowania pracy mózgu, regulacji hormonów oraz odbudowy tkanek. Organizm potrzebuje snu, aby zakończyć procesy rozpoczęte w ciągu dnia.

Co się dzieje, gdy w wyniku bezsenności nie jest w stanie tego zrobić?

• W fazie głębokiego snu nasilają się procesy „porządkowania” w mózgu, w tym usuwanie części zbędnych produktów przemiany materii.
• Przy bezsenności, skróconym czasie snu lub jego niskiej jakości te ważne procesy nie zachodzą prawidłowo.
• Zbędne substancje zaczynają się kumulować, a sprawność pracy mózgu stopniowo się obniża.

Problemy ze snem dotykają również układu krążenia. Gdy śpimy (odpowiednio długo i w warunkach, które pozwalają osiągnąć wszystkie fazy snu) dochodzi do fizjologicznego obniżenia ciśnienia tętniczego oraz spowolnienia pracy serca.

• Przy bezsenności faza nocnego „odciążenia” układu sercowo-naczyniowego ulega skróceniu albo nie występuje wcale.

Równolegle zakłóceniom ulegają procesy związane z utrzymywaniem równowagi gospodarki węglowodanowej. Sen reguluje wrażliwość tkanek na insulinę – hormon odpowiedzialny za transport glukozy z krwi do komórek.

• Przy utrzymujących się problemach wrażliwość stopniowo słabnie, a stężenie glukozy we krwi utrzymuje się dłużej na podwyższonym poziomie (w zaleceniach przed badaniami krwi, pojawia się punkt, w którym wskazuje się, że pacjent przed pobraniem powinien być wyspany).

Konsekwencje niedoboru snu

Jakie mogą być tego konsekwencje? U pacjentów najpierw pojawiają się trudności z pamięcią czy przetwarzaniem informacji, ale w dłuższej perspektywie chroniczna bezsenność może mieć znacznie poważniejszy wpływ na zdrowie.

Niska jakość snu i bezsenność wiążą się z:

• zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób neurodegeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera;
• większą częstością występowania łagodnych zaburzeń poznawczych, które mogą poprzedzać otępienie;
• trwałymi problemami regulacji emocji i wzrostem podatności na zaburzenia lękowe oraz depresyjne;
• podwyższonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych (m.in. nadciśnienia tętniczego i choroby niedokrwiennej serca);
• większym ryzykiem wystąpienia insulinooporności i cukrzycy typu 2;
• utrzymującym się stanem zapalnym o niskim nasileniu, który sprzyja rozwojowi innych chorób.

Bezsenność przewlekła na różnych etapach życia

Objawy i skutki bezsenności często różnią się między pacjentami w konkretnych grupach. Problem może dotyczyć każdego, dlatego nie należy bagatelizować utrzymujących się problemów z zaśnięciem i innych objawów, które mogą być związane z bezsennością.

Bezsenność u dzieci

Ważne, by już od najmłodszych lat budować prawidłowe nawyki związane ze snem. Bezsenność u dzieci najczęściej wynika z trudności w wyciszeniu. Układ nerwowy stale się rozwija i łatwo ulega pobudzeniu.

Co może powodować trudności w zasypianiu najmłodszym pacjentom?

• Wieczorna aktywność.
• Nieregularne pory snu.
• Korzystanie z ekranów w godzinach wieczornych.
• Ogólnie niski poziom aktywności fizycznej w ciągu dnia.
• Inne problemy zdrowotne (np. alergie).

Dzieci znacznie silniej reagują na napięcie emocjonalne, lęk lub zmiany w codziennej rutynie.

Bezsenność na tle nerwowym jest w tej grupie powszechna, dlatego rodzice powinni być szczególnie uważni na samopoczucie swoich pociech.

Bezsenność w ciąży

W czasie ciąży sen często staje się płytszy i bardziej przerywany, mimo dbania o zasady higieny snu.

• Organizm kobiety przechodzi w tym okresie intensywne zmiany hormonalne, które utrudniają wieczorne wyciszenie.
• Do trudności przyczyniają się także częstsze potrzeby oddawania moczu, zgaga i duszności.
• W późniejszych miesiącach problemy mogą nasilać ruchy dziecka oraz trudność w znalezieniu wygodnej pozycji.

To częste, że bezsenność występuje w przebiegu ciąży – jednocześnie sama bezsenność jest objawem, którego nie można bagatelizować.

Bezsenność u kobiet w okresie menopauzy

W okresie okołomenopauzalnym organizm kobiety stopniowo produkuje coraz mniej estrogenów. Estrogeny przez wiele lat stabilizowały pracę ośrodków w mózgu odpowiedzialnych za sen oraz regulację temperatury ciała. Gdy ich poziom zaczyna się wahać i obniżać, mózg gorzej kontroluje te procesy.

Ciało zaczyna łatwiej reagować gwałtownym rozszerzeniem naczyń krwionośnych w skórze. Pojawiają się nagłe uczucia gorąca oraz pot, często w nocy, powodując wybudzanie.

Spadek estrogenów wpływa również na substancje chemiczne odpowiedzialne za wyciszenie, m.in. serotoninę – ponowne zaśnięcie trwa dłużej. Sen staje się płytszy, łatwiej ulega przerwaniu i nie daje pełnej regeneracji.

U części kobiet zaburzenia snu mają charakter przejściowy. Z czasem gospodarka hormonalna stabilizuje się na nowym, niższym poziomie hormonów, a nocne wybudzenia oraz uderzenia gorąca mogą stopniowo słabnąć. Jeśli problemy utrzymują się dłużej, warto zgłosić się do lekarza w celu konkretnego ustalenia przyczyny i ewentualnego rozpoczęcia leczenia bezsenności.

Bezsenność u seniorów

Wraz z wiekiem sen się zmienia. U starszych osób ogólny czas nocnego odpoczynku ulega skróceniu. W tej grupie często bezsenność jest związana z bólem (pojawiającym się w wyniku chorób współistniejących) lub prowadzonym leczeniem farmakologicznym.