Zapalenie gardła – objawy, przyczyny

Jesienią i zimą – czyli w okresie zwiększonej zachorowalności na infekcje górnych dróg oddechowych – ból gardła jest jednym z najczęściej wymienianych objawów, z którymi pacjenci zgłaszają się do gabinetów lekarskich. Tego typu dyskomfort pojawia się zwykle przy obrazie, który określa się zapaleniem gardła. Stan ten nie jest jednak jednoznaczny i może mieć wiele przyczyn.

Jak wygląda diagnostyka i leczenie? Czy postępowanie jest zależne od rodzaju problemów i indywidualnych predyspozycji pacjenta? Dlaczego nie należy bagatelizować „zwykłego bólu gardła”? Zacznijmy od podstaw i odpowiedzmy na najważniejsze pytania.

Co to jest zapalenie gardła?

Zapalenie gardła to stan zapalny, który obejmuje błonę śluzową gardła oraz struktury położone bezpośrednio pod nią. Zmiany widoczne w podstawowym badaniu laryngologicznym (czyli tym, w którym lekarz prosi o wysunięcie języka i zagląda do jamy ustnej) mają zwykle charakter zaczerwienienia i obrzęku.

Gardło jest wspólnym odcinkiem dla układu oddechowego i pokarmowego, dlatego kontakt z drobnoustrojami, alergenami oraz czynnikami drażniącymi odbywa się w nim niemal nieprzerwanie. Odpowiedź zapalna rozwija się jako reakcja obronna tkanki (śluzówki gardła).

Z tego powodu podobny obraz kliniczny może występować przy zakażeniach wynikających z namnażania się patogenów (wirusów, bakterii lub grzybów), w wyniku podrażnień mechanicznych/chemicznych albo w przebiegu chorób ogólnoustrojowych.

Jakie są rodzaje zapalenia gardła?

Sam termin „zapalenie gardła” jest często wykorzystywany przez pacjentów po prostu w odniesieniu do samego bólu. Dolegliwości bólowe są jednak dość subiektywnym odczuciem, natomiast zapalenie pozostaje rozpoznaniem klinicznym, stawianym na podstawie wywiadu oraz badania przedmiotowego (fizycznego).

Jednym z kryteriów, które pozwala lepiej scharakteryzować zapalenie błony śluzowej gardła, jest czas trwania dolegliwości – i tak wyróżnia się:

• ostre zapalenie gardła – postać, która rozwija się nagle i zwykle jest związana z infekcją;
• przewlekłe zapalenie gardła – postać utrzymującą się tygodniami lub miesiącami, która często wynika z długotrwałego drażnienia śluzówki.

Obok kwestii związanych z czasem utrzymywania się dolegliwości i tempem ich postępowania podstawowym kryterium jest przyczyna stanu zapalnego. W tym ujęciu mówi się o zapaleniu wirusowym, bakteryjnym, grzybiczym, alergicznym czy refluksowym.

Zapalenie gardła u dzieci

U najmłodszych pacjentów układ odpornościowy nie jest jeszcze w pełni dojrzały. Ich odporność jest niższa, a podatność na zakażenia patogenami i ryzyko narażenia na sytuacje, które zwiększają ich prawdopodobieństwo (np. w żłobku, przedszkolu i szkole) – wyższe.

Dodatkowo stan zapalny często współwystępuje z zajęciem nosa albo krtani. Wtedy u małych pacjentów poza bólem gardła objawy obejmują także pojawienie się nieżytu nosa (kataru) czy suchego kaszlu. Przyczynia się do tego anatomia. U dzieci struktury układu oddechowego są zwyczajnie krótsze i bliżej siebie położone.

W tej grupie stwierdza się infekcje wirusowe i bakteryjne.

• Najczęstszą przyczyną zapalenia gardła i migdałków podniebiennych u najmłodszych są wirusy (stanowią około 70% wszystkich przypadków).
• W 20-30% do rozwoju ostrego zapalenia migdałków i gardła u dzieci przyczynia się bakteria Streptococcus pyogenes (GAS).

Wirusowe zapalenie gardła – przebieg

W odpowiedzi na obecność wirusów układ odpornościowy (u dzieci i dorosłych) uruchamia naturalne reakcje obronne, które przyczyniają się do tego, że organizm jest w stanie samodzielnie poradzić sobie z chorobą.

Przebieg zapalenia gardła o podłożu wirusowym ma zazwyczaj przewidywalny charakter, trwa od kilku do kilkunastu dni i rzadko wiąże się z ryzykiem poważnych powikłań. Pacjentów leczy się objawowo, zwykle z wykorzystaniem preparatów przeciwbólowych. Nieuzasadnione jest włączanie antybiotykoterapii.

Bakteryjne zapalenie gardła (angina paciorkowcowa) – charakterystyka

Bakteryjne zapalenie gardła najczęściej wiąże się z kolonizacją tej okolicy przez paciorkowce beta-hemolizujące grupy A. W leczeniu stosuje się odpowiednio dobrane antybiotyki. U pacjentów stwierdza się zwykle bardziej miejscowy przebieg, z wyraźnym zajęciem gardła i z typowymi objawami bakteryjnego zapalenia.

Charakterystyczne są:

• powiększone węzły chłonne w okolicy szyi,
• wysoka gorączka,
• silne zaczerwienienie i obrzęk migdałków,
• w niektórych przypadkach drobne wybroczyny na podniebieniu,
• nalot widoczny na tylnej ścianie gardła i języku (ropne zapalenie gardła) – zwykle mniej wyraźny niż w przypadku grzybiczego zapalenia gardła; warto podkreślić, że przyczyną takiego stanu może być też wirusowe zapalenie gardła – objaw tego rodzaju jest typowy dla mononukleozy.

Zaobserwowanie takich objawów może ukierunkować lekarza na postawienie trafnej diagnozy, jednak tak jak podkreśliliśmy na przykładzie mononukleozy, nie przesądza o etiologii bakteryjnej. W razie podejrzeń specjalista może zlecić wykonanie wymazu lub innych badań laboratoryjnych. Na tej podstawie może dopiero określić najlepsze metody uśmierzania objawów i leczenia przyczynowego.

Jakie są przyczyny zapalenia gardła?

Wcześniej pojawił się już podział, który pozwolił nam uporządkować omówione przypadki według ich podłoża. W tym miejscu warto go doprecyzować.

Przyczyną stanu zapalnego gardła, które zostało wywołane infekcją:

• wirusową, mogą być rinowirusy, koronawirusy, wirusy grypy i paragrypy, wirus RSV oraz adenowirusy (zdarzają się także przypadki opryszczkowego zapalenia gardła, które jest wywołane rozwojem wirusa opryszczki zwykłej);
• bakteryjną, najczęściej jest Streptococcus pyogenes (paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A), rzadziej paciorkowce grupy C i G, Neisseria gonorrhoeae, Corynebacterium diphtheriae, Arcanobacterium haemolyticus, Chlamydia pneumoniae i Mycoplasma pneumoniae;
• grzybiczą, będzie namnożenie Candida albicans lub innych drożdżaków z rodzaju Candida (zakażenia dotyczą głównie osób z obniżoną odpornością lub po długiej antybiotykoterapii);

Czynniki, które wymienia się wśród przyczyn, to także:

• alergie na pyłki roślin, roztocza kurzu domowego czy sierść zwierząt;
• refluks, który powoduje przewlekłe drażnienie śluzówki;
• podrażnienie mechaniczne/chemiczne w wyniku przewlekłego narażenia na dym papierosowy, suche powietrze, substancje drażniące (środki chemiczne, zanieczyszczenia) lub intensywną pracę głosem.

Czy zapalenie gardła jest zaraźliwe?

Zakaźność zależy od przyczyny.

• Postacie wywołane obecnością patogenów mogą przenosić się między ludźmi (najczęściej drogą kropelkową lub przez bliski kontakt).
• Zapalenia alergiczne, refluksowe oraz wynikające z podrażnienia nie wiążą się z takim ryzykiem.

Objawy zapalenia gardła – lista szczegółowa

Najczęściej obserwowane dolegliwości obejmują:

• ból w obrębie gardła, nasilający się przy przełykaniu śliny lub pokarmów,
• uczucie suchości, drapanie lub pieczenie,
• trudność w przełykaniu,
• obrzęk i przekrwienie śluzówki gardła,
• ból promieniujący w kierunku uszu,
• powiększenie węzłów chłonnych szyjnych.

Sam zestaw objawów rzadko stanowi wystarczającą podstawę do rozpoznania etiologii zapalenia gardła – przyczyny mogą być różne, dlatego jeszcze raz podkreślamy, że diagnostyka wymaga dokładnej oceny pacjenta.

Nietypowe objawy zapalenia gardła

Do mniej oczywistych dolegliwości należą:

• przewlekła chrypka bez cech ostrej infekcji,
• suchy kaszel nasilający się nocą,
• nieprzyjemny posmak w ustach,
• nawracające uczucie potrzeby odchrząkiwania,
• ból gardła bez zmian widocznych w badaniu.

Jak przebiega zapalenie gardła?

Co wpływa na ryzyko, przebieg i sposób leczenia zapalenia gardła?

Przebieg u mężczyzn

Infekcja gardła przebiega zwykle w sposób typowy dla przyczyny – nie opisuje się tutaj odrębnego schematu rozwoju dolegliwości ani specyficznych cech związanych wyłącznie z płcią.

Przebieg u kobiet i kobiet w ciąży

W grupie kobiet warto szczególnie przyjrzeć się zdrowiu pacjentek, które są w ciąży. W tym okresie większą uwagę zwraca się na proces diagnostyczny oraz sposób leczenia, ponieważ ograniczenia farmakologiczne mogą wpływać na dobór postępowania.

U ciężarnych pacjentek pojawia się wyższe ryzyko refluksu, a co za tym idzie również wyższe prawdopodobieństwo wystąpienia podrażnienia gardła, które będzie z nim związane. W ciąży sprzyjają temu zmiany hormonalne oraz rosnący ucisk w jamie brzusznej.

Przebieg u seniorów

U starszych osób na przebieg infekcji wpływają choroby przewlekłe oraz naturalnie słabsze reakcje układu odpornościowego. Seniorzy powinni być bardziej uważni na pierwsze objawy, ponieważ nieleczone infekcje mogą szybciej skutkować rozwinięciem się poważniejszych powikłań.

Jakie są powikłania nieleczonego zapalenia gardła?

Sięganie po domowe sposoby bez wcześniejszej konsultacji może być uzasadnione przy łagodnym przebiegu wirusowej infekcji – wtedy, gdy celem pozostaje złagodzenie objawów. Przy takim rozpoznaniu specjaliści zalecają stosowanie leków przeciwbólowych (np. w formie tabletek do ssania czy płynów do płukania gardła).

Jak już wiesz, ból gardła o podobnym nasileniu może mieć różne podłoże. W sytuacji, gdy pacjent uzna zakażenie bakteryjne za wirusowe i ograniczy się wyłącznie do leczenia objawowego, stan zapalny może utrzymywać się dłużej i prowadzić do poważniejszych konsekwencji – a ich leczenie może być znacznie trudniejsze niż leczenie bakteryjnego zapalenia gardła.

W przypadku paciorkowcowego zapalenia gardła opisuje się powikłania, które pojawiają się nawet po ustąpieniu zmian miejscowych. Ignorowanie dolegliwości sprzyja także szerzeniu się zakażenia w obrębie sąsiednich struktur. Może dojść do zapalenia migdałków, ropni okołomigdałkowych albo zajęcia ucha środkowego.