Zespół jelita drażliwego (IBS) – objawy, przyczyny i diagnostyka

Nawet 10-15% dorosłych doświadcza zaburzeń pracy przewodu pokarmowego mimo prawidłowych wyników badań. Czy można wyjaśnić występowanie takich dolegliwości bez uchwytnych nieprawidłowości? Wiemy, że tak. W większości takich przypadków diagnozą jest IBS. 

Czym jest IBS?

IBS to skrót od terminu Irritable Bowel Syndrome. W Polsce używa się angielskiego akronimu lub po prostu dosłownego tłumaczenia. Zespół jelita nadwrażliwego (lub zespół jelita drażliwego) jest chorobą przewlekłą, którą zalicza się do zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego.

W układzie pokarmowym nie można zauważyć zmian czy stanów zapalnych (uchwytnych przyczyn), ale mimo tego jego praca nie przebiega w prawidłowy sposób i powoduje u pacjentów objawy.

Co dzieje się w układzie pokarmowym chorych na zespół jelita drażliwego?

W przewodzie pokarmowym dochodzi do trudności „w komunikowaniu się” układu nerwowego jelit z ośrodkowym układem nerwowym. Sieć połączeń (nerwowych, hormonalnych i immunologicznych) nadmiernie lub za słabo przekazuje ważne sygnały.

Co się z tym wiąże?

• Jelito nieadekwatnie reaguje na bodźce. Nawet na te, które u osób zdrowych pozostawałyby obojętne.
• Pojawiają się nieregularne, przyspieszone albo spowolnione skurcze.
• U niektórych pacjentów błona śluzowa jelit traci szczelność (na poziomie mikroskopowym). W odpowiedzi układ immunologiczny reaguje niskonasilonym stanem zapalnym.
• Mogą pojawić się zaburzenia mikrobiomu, które jeszcze bardziej nasilają objawy.

Dlaczego objawy IBS mogą być tak bardzo uciążliwe?

Podłoża rozwoju zespołu jelita drażliwego upatruje się w obniżonym progu odczuwania bodźców.

Zaburzenie dotyczy pracy przewodu pokarmowego, ale także przetwarzania sygnałów w układzie nerwowym odpowiedzialnym za ich odbiór i interpretację. Co to znaczy?

Jakie są objawy zespołu jelita drażliwego?

Osoby z IBS zgłaszają różne dolegliwości, o zróżnicowanym nasileniu.

U niektórych pacjentów pojawia się większość typowych symptomów, u innych tylko nieliczne. Obok tego można wyróżnić przypadki, w których choroba ma charakter „falujący” – z wyraźniejszymi zaostrzeniami i okresami, gdy objawy mogą znacząco łagodnieć lub całkowicie ustępować.

Więcej informacji na temat zmiennego przebiegu IBS znajdziesz poniżej. Warto jednak zacząć od omówienia niektórych objawów choroby – tych, które najczęściej pojawiają się u pacjentów. 

Objawy jelita drażliwego to: 

• nawracające bóle brzucha o różnym umiejscowieniu i charakterze (m.in. skurczowe, kłujące, punktowe lub promieniujące);
• uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej, często opisywane jako rozpieranie lub przelewanie się w jelitach;
• wzdęcia związane z nadmiernym gromadzeniem gazów jelitowych;
• zaburzenia rytmu wypróżnień (naglące parcie, biegunka, zaparcia lub naprzemienne występowanie obu);
• uczucie niepełnego wypróżnienia mimo oddania stolca;
• zmianę konsystencji stolca (od bardzo luźnej do zbitej);
• nasilenie dolegliwości po posiłkach.

Przebieg zespołu jelita drażliwego – objawy i leczenie

Wśród licznych chorób układu pokarmowego, wiele z nich może powodować podobne objawy (zwykle te, które wymieniamy powyżej). W trakcie procesu diagnostycznego lekarze w pewnym momencie natrafiają na punkty zaczepienia, które pozwalają im postawić trafne rozpoznanie. Czy w IBS można takie wskazać?

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech IBS pozostaje zmienność przebiegu schorzenia. Z jednej strony możemy mówić o zjawisku uznawanym za „typowe”, jednak warto zauważyć, że wciąż jest dość ogólne.

Proces diagnostyczny opiera się na obrazie klinicznym, wykluczaniu innych jednostek oraz właśnie na przeanalizowaniu sposobu, w jaki dolegliwości układają się w czasie.

Podtypy IBS

W niektórych przypadkach IBS dzieli się na podtypy pod względem dominującego wzorca wypróżnień, który obserwuje się u pacjentów w okresach nasilenia objawów. Klasyfikacja porządkuje obraz kliniczny i ułatwia planowanie postępowania.

IBS-D – postać biegunkowa

W postaci IBS-D (D od słowa diarrhea – biegunka) przeważają luźne lub wodniste stolce oraz naglące parcie. Wypróżnienia pojawiają się częściej (kilka razy dziennie), a dolegliwości nasilają się szczególnie po posiłkach.

IBS-C – postać zaparciowa

W IBS-C (C od słowa constipation – zaparcie) charakterystyczne pozostają rzadkie wypróżnienia (często rzadziej niż raz na trzy dni), twarda lub zbita konsystencja stolca oraz uczucie niepełnego wypróżnienia.

Pacjenci z zespołem jelita drażliwego z dominującym zaparciem często opisują konieczność silnego parcia i długiego przebywania w toalecie. Przez co do obrazu choroby mogą dołączyć objawy związane z żylakami odbytu (hemoroidami).

IBS-M – postać mieszana

W IBS-M (M od słowa mixed – mieszana) okresy biegunki i zaparcia występują naprzemiennie. Zmiana charakteru wypróżnień może następować w ciągu kilku dni lub tygodni, bez wyraźnej regularności.

Aby łagodzić objawy, pacjenci muszą wykazywać się umiejętnością trafnego odczytywania sygnałów ze swojego ciała. IBS jest chorobą przewlekłą, dlatego osoby, które się z nią zmagają, często potrafią trafnie interpretować swoje dolegliwości i samopoczucie.

IBS-U – postać niesklasyfikowana

IBS-U (U od słowa unclassified – niesklasyfikowany) rozpoznaje się u pacjentów, u których występują typowe dolegliwości zespołu jelita drażliwego, jednak obraz wypróżnień nie spełnia kryteriów żadnego z pozostałych podtypów.

Czy znamy przyczyny zespołu jelita drażliwego?

Niestety – zgodnie z aktualnym stanem wiedzy w przypadku IBS nie wskazuje się jednej jasno określonej przyczyny. Choroba ma wieloczynnikowe tło, w którym nie można wyodrębnić jednego czynnika odpowiedzialnego za jej rozwój u wszystkich pacjentów.

Nie bez powodu w nazwie schorzenia znajduje się słowo „zespół”. IBS rozwija się na skutek współistnienia kilku zaburzeń. Powyżej dokładniej wskazaliśmy cztery najważniejsze – dla przypomnienia – związane z osią jelito-mózg, aktywnością układu nerwowego, zmianami w barierze jelitowej oraz z mikrobiotą.

Częstość występowania zespołu jelita drażliwego w populacji ogólnej jest stosunkowo wysoka, ale mimo to powszechność problemu nie ułatwia prowadzenia badań nad jego patogenezą. W ciągu ostatnich lat zaobserwowano jednak przypadki, które pozwoliły przybliżyć się do stworzenia dokładniejszej charakterystyki choroby.

Poinfekcyjny zespół jelita drażliwego

Okazuje się, że u części pacjentów początek IBS wiąże się z przebytą infekcją układu pokarmowego. Najczęściej dotyczy to ostrych zakażeń bakteryjnych lub wirusowych, przebiegających z biegunką, gorączką oraz objawami ogólnymi.

Postać zespołu jelita drażliwego związana ze stresem

U niektórych pacjentów objawy są związane z udziałem czynników psychospołecznych – przede wszystkim przewlekłego narażenia na stres.

Długotrwałe napięcie sprzyja utrwaleniu nieprawidłowych wzorców, które mogą prowadzić do nawracających objawów i ich zmiennego nasilenia.

W tym przypadku podkreśla się bardziej to, że stres nie wywołuje choroby (nie jest jej bezpośrednią przyczyną), jednak zdecydowanie wpływa na jej przebieg, nasilenie innych przyczyn i leczenie.

Wpływ stylu życia i diety na zespół jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego to choroba, która jest silnie powiązana ze stylem życia. Można to wywnioskować już na podstawie opisanych objawów i podtypów schorzenia.

Przewlekłe napięcie często współwystępuje z:

• nieregularnym trybem dnia;
• zaburzeniami rytmu snu;
• niezdrowym odżywianiem.

W różnych zaburzeniach psychicznych, w których pojawia się zwiększone narażenie na stres, zwraca się uwagę także na rolę aktywności fizycznej – w tym przypadku również ma ona znaczenie.

W przypadku wystąpienia problemów warto świadomie podejść do wypracowania u siebie zdrowych nawyków. Przy unikaniu zachowań, które mogą wywoływać objawy, zawsze warto kierować się ogólnymi rekomendacjami i zawsze z pomocą specjalistów dostosowywać je do własnych potrzeb.

Jakie nawyki mogą pomóc złagodzić objawy IBS?

Aby wspomagać łagodzenie objawów zespołu jelita drażliwego, warto:

• wprowadzić umiarkowaną aktywność fizyczną, która nie będzie nasilać objawów (łącznie co najmniej 150 minut tygodniowo);
• praktykować pełnowartościową dietę bogatą w błonnik (25-30 g/dzień) i wszystkie inne niezbędne składniki (w wielu sytuacjach zasadne będzie przejście przez etapy diety low FODMAP);
• wypracować u siebie skuteczne metody rozładowywania napięcia i stresu, które będą wspomagać skuteczność diety i leczenia IBS;
• dbać o higienę snu i jego odpowiedni czas (7-9 godzin).

Diagnostyka – jak lekarz przeprowadza rozpoznanie zespołu jelita drażliwego?

W rozpoznaniu zespołu jelita drażliwego stosuje się kryteria objawowe. Cały proces diagnostyczny ma charakter etapowy. Bazuje na szczegółowym wywiadzie z pacjentem, przeanalizowaniu zgłaszanych dolegliwości oraz ich przebiegu w czasie.

Lekarz ocenia:

• charakter symptomów i ich zmienność;
• ogólne i indywidualne czynniki, które mogą nasilać objawy IBS;
• zależność dolegliwości od rytmu wypróżnień i składu spożywanych posiłków;
• czas trwania problemów.

Na wszystkie te kwestie zawsze patrzy się przez pryzmat potwierdzenia braku cech jednoznacznie sugerujących inną chorobę.

Kto diagnozuje i leczy pacjentów z zespołem jelita drażliwego?

Z pierwszymi objawami IBS pacjenci najczęściej zgłaszają się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Specjalista ma odpowiednie kompetencje do tego, by rozpocząć diagnostykę – zleca badania wstępne i ocenia zasadność dalszego pogłębiania procesu.

W przypadku utrzymujących się dolegliwości lub wątpliwości diagnostycznych pacjent kierowany jest na konsultację gastroenterologiczną.

Gastroenterolog (gastrolog) to lekarz specjalizujący się w diagnozowaniu oraz planowaniu i prowadzeniu terapii chorób przewodu pokarmowego. Zleca specjalistyczne badania, analizuje wyniki, przepisuje leczenie farmakologiczne i monitoruje skuteczność wdrożonych działań.

Czy w przypadku zespołu jelita drażliwego objawy mogą przypominać inne choroby przewodu pokarmowego?

Tak jak pisaliśmy, wiele chorób układu pokarmowego może dawać podobne objawy do IBS.

Zespół jelita drażliwego rozpoznaje się na podstawie wykluczenia: 

• celiakii – autoimmunologicznej przewlekłej choroby jelita cienkiego związanej z trwałą nietolerancją glutenu, która prowadzi do trwałego uszkodzenia kosmków jelitowych;
• wrzodziejącego zapalenia jelita grubego – przewlekłej choroby zapalnej jelita grubego;
• choroby Leśniowskiego-Crohna – schorzenia o podłożu zapalnym, które może wiązać się z widocznymi zmianami w każdym odcinku układu pokarmowego;
• SIBO – zespołu rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego;
• nietolerancji pokarmowych – zaburzeń trawienia lub wchłaniania określonych składników;
• nowotworowych chorób jelita cienkiego i grubego (znacznie częściej dolnych odcinków układu pokarmowego).

Jakie badania wykorzystuje się w diagnostyce zespołu jelita drażliwego?

Zakres podejmowanych działań dobiera się indywidualnie i zależnie od objawów pacjenta. W rozpoznaniu IBS wykorzystuje się zestaw badań, których celem jest wykluczenie wyżej wymienionych dolegliwości.

W diagnostyce jelita drażliwego często zleca się: 

• badania laboratoryjne krwi, w tym morfologię oraz parametry stanu zapalnego;
• badania kału, w tym oznaczenie kalprotektyny (pomaga różnicować IBS z chorobami zapalnymi jelit);
• testy serologiczne w kierunku celiakii;
• testy oddechowe w kierunku zespołu rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego;
• badania obrazowe (USG jamy brzusznej);
• badania endoskopowe (gastroskopię i kolonoskopię) – wykonywane w wybranych sytuacjach (głównie przy objawach alarmowych lub późnym początku dolegliwości).