Zapalenie zatok – jakie objawy wskazują na chorobę, kiedy iść do lekarza?

Zatkany nos, ucisk w okolicy czoła, uczucie ciężkiej głowy i nasilający się ból przy pochylaniu – to typowy obraz „problemów z zatokami” – jednak tak krótko opisany, bardzo upraszcza to szerokie zagadnienie.

Warto jednak dokładniej je omówić, ponieważ w jego ramach można wyróżnić kilka podtypów zapalenia zatok, różne podłoże problemów i inne metody leczenia. Wszystkie te kwestie i wiele innych omawiamy w poniższym artykule.

Czytaj dalej i dowiedz się, jak wygląda leczenie jednej z najczęściej pojawiającej się dolegliwości wśród pacjentów.

Czym jest zapalenie zatok przynosowych i jakie są jego typy?

Zatoki przynosowe to przestrzenie wypełnione powietrzem w kościach twarzy i czaszki. Otaczają jamę nosa i łączą się z nią przez bardzo wąskie ujścia. Wnętrze każdej zatoki wyściela błona śluzowa z rzęskami. Rzęski przesuwają śluz w stronę jamy nosa, a drożne ujścia utrzymują wentylację i odpływ wydzieliny.

Człowiek posiada 4 pary zatok przynosowych, a ich układ można powiązać z anatomią twarzy.

• Zatoki szczękowe leżą pod oczodołami i są blisko górnych zębów trzonowych.
• Zatoki czołowe znajdują się nad nasadą nosa (jak sama nazwa mówi – w okolicach czoła).
• Zatoki sitowe mieszczą się między oczami, w wewnętrznych kącikach oczodołów.
• Zatoki klinowe są położone za jamą nosową, w trzonie kości klinowej, blisko podstawy czaszki.

Rozwój objawów infekcji najczęściej zaczyna się w jamie nosowej. Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok wywołane obecnością patogenów powoduje obrzęk, który zwęża ujścia zatok do jamy nosowej. Odpływ śluzu słabnie, w zatokach gromadzi się wydzielina, zmienia się ciśnienie i pojawia się uczucie rozpierania.

Z uwagi na to, że przyczyny każdego rodzaju zapalenia zatok można w bardzo prosty sposób uporządkować, to właśnie one (wraz z czasem trwania objawów – główne kryterium) służą rozróżnianiu przypadków stanów zapalnych nosa i zatok przynosowych.

Czasami faktycznie stosuje się podział uwzględniający anatomię zatok. Jest on jednak określany głównie na podstawie lokalizacji bólu i objawów, które zgłasza pacjent (lub badań obrazowych wykonanych w rozszerzonym procesie diagnostycznym). Wiemy jednak, że zapalenie prawie nigdy nie obejmuje tylko jednej pary zatok. Ze względu na wspólną błonę śluzową i połączenia z jamą nosa proces zapalny zwykle dotyczy kilku jednocześnie.

W takim razie, jakie typy się rozróżnia? Podział uwzględnia ostre i przewlekłe zapalenie zatok.

W przypadku ostrych zapaleń błon śluzowych nosa i zatok przynosowych rozpoznaje się:

• trwające do 10 dni, ostre wirusowe zapalenie zatok (czyli po prostu przeziębienie, definiowane jako stan chorobowy z objawami zajęcia górnych dróg oddechowych) – typowe jest to, że dolegliwości związane z infekcją zatok przynosowych zwykle ustępują w czasie bez stosowania leczenia przyczynowego;
• ostre powirusowe zapalenie zatok – rozpoznanie stawia się najszybciej po 10 dniach utrzymujących się objawów ze strony zatok lub u pacjentów, u których dochodzi do wyraźnego pogorszenia objawów po 5 dniach od zaobserwowania ich początku;
• ostre bakteryjne zapalenie zatok – następstwo powirusowego zapalenia zatok – podejrzewa się w przypadku występowania co najmniej 2-3 (w zależności od źródła) z kilku typowych objawów (zapalenie zatok o podłożu bakteryjnym cechuje się m.in. ropną wydzieliną w jamie nosa, miejscowym i często jednostronnym nasileniem dolegliwości bólowych, wysoką gorączką, podwyższonymi parametrami CRP lub OB i nagłym pogorszeniem stanu zdrowia po chwilowej jego poprawie).

Rozpoznanie zapalenia zatok w każdym z powyższych przypadków uwzględnia obraz, w którym objawy pojawiają się nagle, a stan zapalny zatok przynosowych trwa krócej niż 12 tygodni. W obrębie tego podziału dodatkowo wskazuje się na problem nawracających ostrych zapaleń zatok – stwierdza się go wtedy, gdy pacjent doświadcza w ciągu roku co najmniej czterech nawrotów choroby (z wyraźnymi okresami bez żadnych dolegliwości pomiędzy nimi).

Drugą grupą są utrzymujące się infekcje, w których nie obserwuje się poprawy objawów. Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych trwa dłużej niż 12 tygodni i nie odpowiada na stosowane leczenie objawowe. W odróżnieniu od nawracających ostrych zapaleń zatok przynosowych, w przypadku przewlekłych problemów nie wskazuje się okresów, w których objawy ustępują całkowicie.

O czym jeszcze warto wiedzieć?

Zapalenie zatok przynosowych nie zawsze ma charakter infekcyjny. Oprócz wirusów (najczęstszej przyczyny ostrego zapalenia zatok) i bakterii (przyczyny 0,5-2% infekcji u dorosłych i 5-10% u dzieci) można wskazać także inne czynniki, które mogą prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego.

• U części osób przyczyną choroby jest reakcja alergiczna – długotrwały kontakt z alergenem (np. pyłkami, roztoczami, sierścią zwierząt) prowadzi do obrzęku i zablokowania ujść zatok. W takich przypadkach dominują objawy zatkanego nosa, wodnista wydzielina i napadowe kichanie, a dolegliwości nasilają się sezonowo lub w określonym środowisku. Zapalenie zatok o podłożu alergicznym może być powodem nawracających problemów.
• Rzadziej obserwuje się grzybicze zapalenie zatok, które występuje zwykle u osób z obniżoną odpornością lub po długiej antybiotykoterapii.
• Przyczynami zapalenia zatok (często o charakterze nawracającym lub przewlekłym) mogą być także czynniki anatomiczne – np. skrzywienie przegrody nosa, polipy rozwijające się we wnętrzach zatok lub przerost małżowin nosowych.

Jakie są charakterystyczne objawy zapalenia zatok przynosowych?

W rozpoznaniu zapalenia zatok zwraca się uwagę na spójny obraz dolegliwości („zestaw” objawów) oraz ich dynamikę w kolejnych dniach trwania infekcji.

Kiedy należy skonsultować objawy zapalenia zatok z lekarzem?

Ostre zapalenie zatok przynosowych trwa do 10 dni, jednak w tym czasie stan powinien stopniowo ulegać poprawie. Jeśli objawy utrzymują się powyżej tego okresu lub ich natężenie wzrasta albo nie maleje, warto umówić się na konsultację lekarską (nawet jeśli zgłosiliśmy się do lekarza już na początku trwania infekcji).

Warto również zwrócić uwagę na pacjentów, którzy zmagają się z objawami i leczeniem stanu zapalnego przez dłuższy czas. Mimo tego, że w porównaniu do ostrych infekcji dolegliwości w przypadkach przewlekłych zapaleń zatok są mniej nasilone, to jeśli zastosowane leczenie objawowe nie przynosi żadnych efektów, również należy zgłosić się do specjalisty, by rozważyć rozszerzenie dalszej diagnostyki.

Kiedy wirusowe zapalenie zatok wymaga interwencji lekarza (tzw. double sickening)?

Część osób przechodzi infekcję „dwufazowo”. Najpierw pojawia się katar, niedrożność nosa i dyskomfort w obrębie twarzy. Po kilku dniach następuje odczuwalna poprawa, a po niej szybkie i wyraźne pogorszenie stanu zdrowia – ból wraca, wydzielina gęstnieje, a ogólne rozbicie narasta.

Zawsze gdy zaobserwujemy podobny scenariusz przebiegu zapalenia zatok przynosowych, należy skontaktować się z lekarzem, aby omówić najlepsze możliwe sposoby leczenia.

Jakie są objawy powikłań zapalenia zatok, które wymagają natychmiastowej pomocy?

Pilnej oceny wymagają:

• obrzęk powiek lub tkanek wokół oka,
• ból przy poruszaniu gałką oczną,
• pogorszenie ostrości widzenia,
• silny, szybko narastający ból głowy z wysoką gorączką,
• sztywność karku, zaburzenia świadomości, trudności w koncentracji i mówieniu (objawy, które mogą świadczyć o zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych).

Jakie są metody leczenia zapalenia zatok?

Jak w każdym przypadku infekcji, tak również tutaj leczenie zapalenia zatok zależy od przyczyny, która jest odpowiedzialna za stan zapalny. Lekarz zawsze określa plan postępowania, biorąc pod uwagę przebieg choroby oraz rodzaj i natężenie występujących objawów.

Jak wygląda leczenie objawowe w przypadku infekcji wirusowej (leki bez recepty)?

Zapalenie zatok występuje najczęściej w wyniku infekcji wirusowej. Większość przypadków, które rozwija się na tym podłożu, ustępuje samoistnie w ciągu kilku do kilkunastu dni. Celem leczenia nie jest więc eliminacja przyczyny (organizm sam jest w stanie to zrobić), ale złagodzenie dolegliwości, które najbardziej obciążają chorego zmagającego się z zapaleniem zatok – leczenie jest objawowe.

Podstawą są środki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe (paracetamol lub ibuprofen) – większość skutecznych leków z tej grupy jest dostępna bez recepty, np.:

• Acatar Zatoki,
• Ibum Zatoki Max,
• Infex Zatoki,
• Metafen Zatoki.

Kiedy uciążliwym objawem zapalenia zatok jest katar i zatkany nos, można krótkotrwale łagodzić dolegliwości preparatami obkurczającymi błonę śluzową – donosowo (np. ksylometazolina, oksymetazolina) lub doustnie (pseudoefedryna), m.in.:

• Otrivin Katar i Zatoki,
• Orinox,
• Xylometazolin Teva,
• Acatar Care.

Gdy lekarz podejrzewa tło alergiczne zapalenia zatok, może zalecić także donosowe glikokortykosteroidy (leki bez recepty – np. Aleric Spray, OtriAllergy Control) – większość preparatów z tej grupy jest jednak dostępna wyłącznie na receptę.

W leczeniu infekcji zatok stosuje się również preparaty udrażniające o działaniu sekretolitycznym (upłynniające śluz) oraz nawilżające aerozole z roztworem soli. Ważne, by wszystkie środki stosować rozsądnie – w dawkach i czasie, zgodnych z zaleceniami lekarza.

Kiedy konieczna jest antybiotykoterapia?

Antybiotyki stosuje się tylko w sytuacjach, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że infekcja ma charakter bakteryjny. Warto zauważyć, że ten rodzaj problemów dotyczy tylko niewielkiego odsetka chorych.

W takich przypadkach lekarz dobiera antybiotyk działający na najczęstsze bakterie odpowiedzialne za infekcję (m.in. Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae).

Jakie są skuteczne domowe sposoby na łagodzenie objawów?

Warto dbać o nawodnienie organizmu, ponieważ odpowiednia ilość płynów sprzyja rozrzedzaniu wydzieliny. Wskazane jest też utrzymywanie właściwej wilgotności powietrza – suche otoczenie może nasilać obrzęk błony śluzowej i uczucie zatkania nosa.

Domowe sposoby na zapalenia zatok mogą być szczególnie pomocne w przypadku nawracających i utrzymujących się infekcji. Połączenie świadomego działania i odpowiedniego leczenia może ułatwić łagodzenie objawów przewlekłego zapalenia zatok – przyczyny i ich leczenie takiego stanu mimo wszystko wciąż należy kontrolować pod okiem specjalisty.