Zapalenie spojówek – objawy i leczenie

Objawy zapalenia spojówek mogą być łagodne i ustępować samoistnie. Zdarzają się też sytuacje wymagające szybkiej diagnostyki i przyczynowego leczenia. Aby właściwie ocenić stan oka, trzeba powiązać jego wygląd z charakterem dolegliwości oraz okolicznościami ich wystąpienia.

Jakie objawy powinny skłonić nas do wizyty u okulisty i co ich charakter może powiedzieć specjaliście?

Czym jest zapalenie spojówek?

Spojówka to cienka, przezroczysta błona, która pokrywa białą część oka i wyścieła wewnętrzną stronę powiek. Tworzy warstwę ochronną i bierze udział w utrzymaniu odpowiedniego nawilżenia powierzchni oka.

W jej obrębie znajduje się gęsta sieć drobnych naczyń krwionośnych oraz komórki układu odpornościowego. Zdrowa spojówka jest niemal niewidoczna. Zmiana jej wyglądu staje się zauważalna dopiero w momencie wystąpienia reakcji zapalnej.

Stan zapalny spojówki najczęściej rozwija się jako odpowiedź organizmu na określony bodziec – może nim być drobnoustrój, alergen lub czynnik drażniący obecny w środowisku. Dochodzi wtedy do rozszerzenia naczyń krwionośnych i zwiększenia przepływu krwi w obrębie spojówki.

Jak rozpoznać zapalenie spojówek?

Rozpoznanie zapalenia spojówek opiera się na ocenie zmian widocznych na powierzchni gałki ocznej oraz okolicy oka.

Pierwszym zauważalnym objawem jest zaczerwienienie białkówki, które skłania do dalszej obserwacji i najczęściej do kontaktu ze specjalistą.

Sama ocena wyglądu spojówek stanowi jedynie początek procesu diagnostycznego – dopiero jego powiązanie z przebiegiem dolegliwości pozwala zbliżyć się do właściwego rozpoznania.

Na tym etapie znaczenie ma sposób, w jaki zmiany się rozwijają:

• moment ich wystąpienia;
• tempo narastania;
• zakres zajęcia oka – czy zmiany ograniczają się do jednej strony, czy od początku obejmują obie.

Równolegle analizuje się charakterystyczne objawy (ten temat rozwijamy poniżej) oraz okoliczności towarzyszące:

• niedawno przebyte infekcje (np. infekcje górnych dróg oddechowych);
• kontakt z osobami chorymi (zapalenie spojówek wywołane obecnością patogenu w niektórych przypadkach może być zaraźliwe);
• obecność chorób alergicznych (np. alergicznego nieżytu nosa);
• stosowanie soczewek kontaktowych (długotrwałe noszenie, spanie w soczewkach, niewłaściwa higiena);
• narażenie na czynniki drażniące obecne w środowisku (np. pyłki, kurz, dym);
• choroby ogólnoustrojowe (np. atopowe zapalenie skóry, choroby autoimmunologiczne).

Zebrane informacje pozwalają określić kierunek dalszego postępowania, odróżnić zapalenie spojówek od innych stanów przebiegających ze zmianą wyglądu oka i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Rodzaje i objawy zapalenia spojówek

Zapalenie spojówek to stan zapalny, który nie ma jednego przebiegu ani jednej przyczyny.

Pod wspólną nazwą kryje się kilka odrębnych stanów, które różnią się źródłem powstania oraz charakterem zmian w obrębie oka.

Wyróżnia się kilka rodzajów zapalenia. Stany zapalne spojówek można podzielić z uwzględnieniem obecności lub braku czynnika zakaźnego.

Do postaci zakaźnych zalicza się zapalenie bakteryjne, wirusowe oraz – znacznie rzadziej występujące – grzybicze. W tych przypadkach stan zapalny rozwija się w odpowiedzi na obecność drobnoustrojów.

Odmienny charakter ma zapalenie alergiczne, które wynika z nadreaktywności układu odpornościowego na substancje obecne w otoczeniu.

Różne przyczyny prowadzą do powstania zbliżonych zmian w obrębie spojówki, jednak ich przebieg oraz obraz kliniczny nie są identyczne. Typy zapalenia spojówek można odróżnić na podstawie całokształtu typowych objawów oraz okoliczności ich wystąpienia.

Bakteryjne zapalenie spojówek

Stan zapalny może rozwinąć się w wyniku zakażenia bakteriami, które dostają się na powierzchnię oka i namnażają się w obrębie spojówki.

Do infekcji dochodzi najczęściej w wyniku przeniesienia drobnoustrojów z rąk do oczu, wspólnego używania ręczników lub kontaktu z wydzieliną osoby chorej.

Wśród najczęstszych czynników etiologicznych wymienia się bakterie naturalnie bytujące na skórze i w drogach oddechowych (m.in. Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae oraz Haemophilus influenzae).

W przypadku bakteryjnego zapalenia spojówek objawy zwykle rozwijają się dość szybko. Zmiany często zaczynają się w jednym oku, a po krótkim czasie mogą (ale nie muszą) objąć drugie.

Najbardziej charakterystycznym objawem jest obecność gęstej, ropnej wydzieliny, która gromadzi się na brzegach powiek i prowadzi do ich sklejania (zwłaszcza po przebudzeniu). W ciągu dnia może powodować uczucie ciężkości powiek i konieczność ich częstego oczyszczania.

W przebiegu ropnego zapalenia spojówek o podłożu bakteryjnym dochodzi również do wyraźnego przekrwienia oka oraz zwiększonej wrażliwości na bodźce zewnętrzne (np. światło).

Wirusowe zapalenie spojówek

Wirusowe zapalenie spojówek rozwija się w następstwie zakażenia wirusami, które łatwo przenoszą się między ludźmi i szybko szerzą się w środowisku.

Do infekcji dochodzi najczęściej poprzez kontakt z wydzieliną chorego lub powierzchniami, na których były obecne patogeny.

Ten typ infekcji ma wyraźny potencjał do szerzenia się w otoczeniu, dlatego przypadki tej postaci zapalenia spojówek często występują w skupiskach (np. w przedszkolach, szkołach czy miejscach pracy).

Najczęściej za rozwój tej postaci odpowiadają adenowirusy, które są odpowiedzialne również za rozwój infekcji wirusowych górnych dróg oddechowych. Stąd też wirusowe zapalenie spojówek często pojawia się równolegle z przeziębieniem lub bezpośrednio po nim.

Podobnie jak w przypadku bakteryjnych zakażeń, początek choroby ma zwykle charakter nagły. Zmiany często obejmują jedno oko, jednak w krótkim czasie przenoszą się na drugie.

Co jednak odróżnia wirusowe infekcje?

W przypadku wirusowego zapalenia spojówek wydzielina jest bardziej wodnista, a uczucie dyskomfortu częściej jest opisywane jako obecność ciała obcego pod powieką. Często obserwuje się również powiększenie węzłów chłonnych w okolicy głowy i szyi.

Odrębną postacią wirusowej infekcji będzie zapalenie spojówek związane z obecnością wirusa opryszczki (Herpes simplex virus, HSV).

W opryszczkowym zapaleniu spojówek zmiany mają zwykle charakter jednostronny i mogą przyjąć postać przewlekłego zapalenia (ponieważ wirus pozostaje w organizmie w formie utajonej). Oprócz zmian w obrębie spojówki mogą pojawiać się pęcherzykowe wykwity na skórze powiek.

Grzybicze zapalenie spojówek

Grzybicze zapalenie spojówek występuje bardzo rzadko.

Może rozwinąć się u osób z zaburzeniami odporności lub w sytuacjach, w których naturalne mechanizmy ochronne oka uległy osłabieniu (np. po lub w trakcie zapalenia rogówki).

Infekcji grzybiczej sprzyjają urazy oka, zabiegi okulistyczne, długotrwałe stosowanie leków miejscowych lub choroby ogólnoustrojowe.

Przebieg różni się od zapaleń bakteryjnych i wirusowych – zmiany narastają wolniej i często utrzymują się przez dłuższy czas.

Objawy nie są jednoznaczne – obejmują zaczerwienienie oka, uczucie dyskomfortu oraz utrzymujące się podrażnienie błony śluzowej. Brak charakterystycznych cech może wydłużać proces stawiania rozpoznania i opóźniać wdrożenie skutecznego leczenia.

Alergiczne zapalenie spojówek

Alergiczne zapalenie spojówek występuje w wyniku nadmiernej reakcji immunologicznej na substancje (alergeny) obecne w otoczeniu.

Do najczęstszych czynników wywołujących należą:

• pyłki roślin;
• roztocza kurzu domowego;
• alergeny zwierzęce.

Występowanie objawów alergicznego zapalenia spojówek wiąże się z ekspozycją na te substancje, dlatego przebieg może mieć charakter sezonowy (np. w okresie pylenia roślin).

Przebieg:

• ostry (sezonowy) lub przewlekły;
• często związany z uchwytnym czynnikiem;
• objawy pojawiają się szybko po kontakcie z alergenem.

Typowe objawy zapalenia spojówek o podłożu alergicznym:

• silny świąd;
• obrzęk spojówek;
• łzawienie;
• obustronne zaczerwienienie.

W przypadku alergicznego zapalenia spojówek objawy ustępują po wdrożeniu leczenia objawowego i zaprzestaniu kontaktu z czynnikiem drażniącym – analogicznie obserwuje się ich nasilenie w momencie stałego narażenia.

U części pacjentów obraz choroby przyjmuje inną postać. Zamiast krótkotrwałych epizodów pojawia się przewlekły stan zapalny o większym nasileniu. W takiej sytuacji rozpoznaje się atopową postać stanu zapalnego spojówek.

Atopowe zapalenie spojówek zazwyczaj rozwija się u osób z atopią – czyli wrodzoną skłonnością układu odpornościowego do nadmiernych reakcji. Często współistnieje z atopowym zapaleniem skóry i chorobami alergicznymi.

Zapalenie spojówek u dzieci

U dzieci zapalenie spojówek zwykle ma podłoże zakaźne – przede wszystkim bakteryjne lub wirusowe. Wynika to przede wszystkim z łatwiejszej transmisji drobnoustrojów (dzieci w mniejszym stopniu przestrzegają podstawowych zasad higieny).

U małych pacjentów objawy przyjmują podobną postać do tych obserwowanych w przypadku zapalenia spojówek u dorosłych.