Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), świerzb występuje na całym świecie, u ok. 200 milionów ludzi. Najwięcej odnotowuje się zachorowań na świerzb u dzieci oraz u osób starszych. Chorobę wywołuje mikroskopijny pasożyt żyjący w naskórku. Skuteczne leczenie zakażenia jest możliwe, jeśli zostanie wdrożone leczenie wszystkich osób z bezpośredniego otoczenia chorego.
Nocny świąd, który zmusza do drapania, i zmiany skórne pojawiające się w charakterystycznych miejscach mogą wskazywać na świerzb – chorobę, która bez leczenia szybko się rozprzestrzenia.
Do jakiego lekarza z objawami zakażenia świerzbem?
W przypadku zaobserwowania na powierzchni skóry pierwszych objawów sugerujących świerzb często konieczna staje się konsultacja z lekarzem internistą lub dermatologiem.
Lekarz dermatolog posiada odpowiednie narzędzia, które umożliwiają rozpoznanie świerzbu – objawy mogą być zbliżone do atopowego zapalenia skóry czy liszajca. Internista, bez odpowiednich aparatów diagnostycznych, może mieć trudność z postawieniem prawidłowego rozpoznania.
Jak wygląda diagnostyka świerzbu?
Rozpoznanie świerzbu opiera się głównie na ocenie lokalizacji zmian skórnych oraz wykonaniu badań dodatkowych.
Lekarz poszukuje objawów choroby – charakterystycznych dla pasożyta norek świerzbowcowych w warstwie rogowej naskórka.
Test atramentowy
Jednym z klasycznych i bardzo skutecznych badań pomocniczych jest tzw. test atramentowy.
Badanie pozwala na uwidocznienie struktur, które trudno dostrzec gołym okiem.
Lekarz nanosi kropelkę atramentu lub specjalnego barwnika na podejrzaną grudkę, a następnie przeciera to miejsce wacikiem nasączonym alkoholem. Barwnik, który nie został zmyty, wnika w głąb tunelu wydrążonego przez pasożyta.
Jeśli zakażenie jest obecne, pojawia się ciemna, często zygzakowata linia, która precyzyjnie wskazuje przebieg norki.
Test ten ma ogromne znaczenie dla kolejnych etapów badania, ponieważ pozwala lekarzowi wytypować miejsce do pobrania zeskrobin.
Badanie dermatoskopowe
Współczesna diagnostyka i leczenie opierają się w dużej mierze na dermatoskopii (powiększenie 10-20x).
Podczas badania lekarz poszukuje objawu „skrzydeł delty” lub „trójkąta”. Jest to ciemniejsza, trójkątna struktura, którą tworzy przednia część ciała samicy (aparat gębowy i przednie odnóża) ukrytej na końcu norki.
Badanie pozwala na potwierdzenie obecności zakażenia oraz na dostrzeżenie obecności jaj, a szybkie różnicowanie z innymi chorobami skraca czas do wdrożenia właściwej terapii.
Badanie mikroskopowe
Najbardziej wiarygodną metodą potwierdzenia zakażenia jest badanie mikroskopowe.
Procedura polega na delikatnym zeskrobaniu końcowej części norki świerzbowcowej za pomocą skalpela lub igły. Pobrany materiał umieszcza się na szkiełku w roztworze wodorotlenku potasu (KOH), który rozpuszcza keratynę naskórka, czyniąc próbkę przejrzystą.
W tak przygotowanym preparacie specjalista poszukuje:
- dojrzałych form świerzbowca ludzkiego;
- jaj;
- odchodów, które mają postać ciemnobrązowych grudek.
Ujemny wynik badania mikroskopowego nie zawsze wyklucza zarażenie.
Ze względu na małą liczbę pasożytów w klasycznej postaci choroby, lekarz może nie trafić na miejsce bytowania samicy przy pierwszym pobraniu. Dlatego, jeśli występują charakterystyczne objawy świerzbu, lekarz często decyduje się na wdrożenie leczenia na podstawie objawów, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzeniania się choroby.
Jakie są metody leczenia różnych rodzajów świerzbu?
Metody terapeutyczne dostosowane są do tego, jaka postać świerzbu występuje u pacjenta:
- świerzb guzkowy – może wymagać stosowania miejscowych glikokortykosteroidów w celu ograniczenia stanu zapalnego i świądu;
- świerzb pęcherzowy – wymaga różnicowania i często potwierdzenia w badaniach immunopatologicznych;
- świerzb norweski (świerzb skorupiasty) – wymaga intensywnego leczenia skojarzonego (terapia miejscowa i doustna).
Niezależnie od odmiany, świerzb jest zaraźliwy tak długo, jak na skórze bytują żywe pasożyty.
Doustne leki na świerzb
Gdy zmiany są rozległe, pacjent ma osłabioną odporność lub mamy do czynienia z jednoczesnym zakażeniem wielu osób, leczenie świerzbu opiera się na stosowaniu leków doustnych.
Najczęściej stosowanym preparatem jest iwermektyna w dawce 200 µg/kg masy ciała, która działa poprzez wywoływanie paraliżu mięśni pasożytów.
Dwie dawki leku w odstępie 7–14 dni pozwalają wyleczyć ponad 95% pacjentów. Odstęp czasu jest niezbędny, ponieważ w tym okresie wykluwają się larwy, a lek nie działa na jaja świerzbowca ludzkiego.
Świerzb – leczenie miejscowe
Leczenie obejmuje stosowanie kremu z permetryną (5%) na całą powierzchnię ciała od szyi w dół.
U pacjentów pediatrycznych (tzw. świerzb dziecięcy) oraz w przypadku świerzbu wieku podeszłego, preparat należy nałożyć również na podeszwy stóp, skórę głowy i twarz, omijając jedynie okolice oczu i ust.
Alternatywą jest benzoesan benzylu (10-25%), który w leczeniu świerzbu stosuje się zazwyczaj przez kilka dni. Ważne jest, aby lek został nałożony na suchą skórę po kąpieli i pozostał na niej przez 8-14 godzin. Jeśli pacjent umyje ręce w trakcie kuracji, musi ponownie nałożyć środek na dłonie.
Przy aplikacji leków konieczna jest precyzja, ponieważ pominięcie choćby jednego fałdu skórnego może skutkować niepowodzeniem kuracji.
Inne rodzaje terapii
Pacjenci (w trakcie leczenia lub po usunięciu roztoczy) mogą wymagać łagodzenia symptomów, zwłaszcza gdy występuje u nich objaw silnego świądu skóry.
Dlaczego świąd może występować pomimo zwalczenia zakażenia?
Świąd jest reakcją układu odpornościowego na martwe białka pasożyta, które pozostały w naskórku.
Z tego powodu w leczeniu świerzbu stosuje się preparaty przeciwhistaminowe oraz maści łagodzące z krotamitonem, który wykazuje słabe działanie roztoczobójcze, ale silne działanie przeciwświądowe.
Regeneracja bariery lipidowej skóry może trwać bardzo długo, dlatego w celu zniesienia dokuczliwego objawu, zaleca się stosowanie kremów intensywnie natłuszczających naskórek (po zakończeniu leczenia właściwego).
Domowe sposoby na świerzb
Tradycyjne substancje domowe często nie docierają do naskórka w stężeniu pozwalającym zabić jaja i dorosłe osobniki. Stosowanie wyłącznie metod naturalnych może opóźnić właściwe leczenie świerzbu.
Substancje roślinne a świerzbowiec ludzki
Wspomagająco w łagodzeniu objawów zakażenia stosuje się wybrane olejki eteryczne i ekstrakty roślinne, które wykazują działanie antyseptyczne:
- olejek z drzewa herbacianego – zawiera terpinen-4-ol, który wykazuje zdolność do uśmiercania roztoczy. Wspiera leczenie – działa odkażająco na rany powstałe przez drapanie;
- olejek goździkowy – dzięki wysokiej zawartości eugenolu wykazuje silne właściwości przeciwzapalne i znieczulające, co może czasowo redukować uporczywy świąd;
- wyciąg z miodli indyjskiej – tradycyjnie stosowany w medycynie ajurwedyjskiej, pomaga koić zapalenie i ograniczać namnażanie się bakterii na uszkodzonej powierzchni skóry.
Łagodzenie świądu i regeneracja naskórka
Domowe metody są najbardziej przydatne w pielęgnacji skóry już po zastosowaniu leków na receptę, gdy świąd skóry nadal się utrzymuje.
Aby przynieść ulgę i przyspieszyć regenerację warto rozważyć:
- kąpiele w krochmalu – działają kojąco na zapalenie skóry, redukując podrażnienia i pieczenie;
- żel z aloesu – intensywnie nawilża i chłodzi, co jest niezwykle ważne, gdy świerzb na skórze pozostawił liczne przesuszenia i przeczos;
- okłady z babki lancetowatej lub nagietka – wspierają gojenie drobnych ran, zapobiegając nadkażeniom, które mogłyby przypominać atopowe zapalenie skóry.
Ryzyko stosowania metod niekonwencjonalnych w objawach i leczeniu świerzbu
Należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu octu lub stężonych roztworów spirytusu, które wysuszają skórę. Świąd może się nasilać, a uszkodzony naskórek łatwo ulegnie zakażeniom bakteryjnym.
Nie istnieją skuteczne domowe sposoby, które mogłyby zastąpić farmakoterapię.
Niekonwencjonalne metody mogą jedynie wspierać komfort pacjenta w trakcie i po zakończeniu właściwego leczenia.