Czym jest grypa – objawy, leczenie, profilaktyka grypy. Refundacja szczepień na grypę

Grypa sezonowa często bywa bagatelizowana i mylona z przeziębieniem, mimo że pozostaje jedną z najpoważniejszych chorób zakaźnych układu oddechowego. Każdego roku prowadzi do tysięcy hospitalizacji i zgonów, głównie w wyniku powikłań sercowo-płucnych. Jej wyjątkowość wynika z niezwykłej zmienności, która sprawia, że odporność nabyta w poprzednich sezonach szybko traci skuteczność. By zapobiegać zachorowaniom na grypę w Polsce i powikłaniom infekcji, szczepionki muszą być aktualizowane co roku. 

Dowiedz się, dlaczego wirus grypy sezonowej tak szybko się zmienia, jak przebiega leczenie oraz kto i na jakich zasadach może skorzystać z refundowanych szczepień ochronnych.

Co to jest grypa i jakie są jej przyczyny?

Aby zrozumieć zagrożenie, należy najpierw poznać przeciwnika. Grypa jest ostrą, wysoce zakaźną chorobą układu oddechowego wywoływaną przez wirusy z rodziny Orthomyxoviridae. Są to patogeny osłonkowe, których materiał genetyczny stanowi jednoniciowe RNA podzielone na segmenty. Choć brzmi to skomplikowanie, ta budowa tłumaczy, dlaczego grypa tak szybko się zmienia.

Na powierzchni wirusa grypy znajdują się dwa białka pełniące funkcje receptorów:

• hemaglutynina – „klucz”, który rozpoznaje odpowiednie cząsteczki na powierzchni komórek nabłonka oddechowego, łączy się z nimi i „otwiera drzwi” do komórki;
• neuraminidaza – „nożyczki” odcinające wiązania, które utrzymywały „pączkujące” w komórce nowe cząsteczki wirusowe (wiriony). Dzięki „nożyczkom” mogą opuścić komórkę gospodarza, a następnie zakażać kolejne komórki oraz być wydalane do otoczenia, zakażając inne osoby.

Jakie są objawy grypy?

Pierwsze objawy grypy pojawiające się nagle są odzwierciedleniem masywnej replikacji wirionów oraz gwałtownej odpowiedzi układu immunologicznego. Po zakażeniu wirusem grypy dochodzi do wyrzutu cytokin prozapalnych (np. interleukin, interferonu). To właśnie ta „burza cytokinowa” odpowiada za wystąpienie objawów ogólnoustrojowych u większości chorych, które dominują w pierwszej fazie.

Główną dolegliwością jest wysoka gorączka. Gdy temperatura ciała przekracza 39°C, a w ciężkich przypadkach dochodzi do 40-41°C, pomocne są leki przeciwgorączkowe.

Gorączce towarzyszą silne dreszcze i zlewne poty. Jest to mechanizm obronny organizmu mający na celu zahamowanie replikacji patogenu, jednak stanowi duże obciążenie dla układu krążenia.

By umożliwić prawidłowe działanie fizjologicznych mechanizmów obronnych, konieczne jest przyjmowanie dużej ilości płynów.

Charakterystycznym objawem są rozlane bóle mięśniowo-stawowe (uczucie „połamania kości” lub „pobicia”) dotyczą dużych grup mięśniowych (plecy, uda, ramiona), a także gałek ocznych (szczególnie odczuwane przy ruchach oczu). Jest to jedna z najbardziej charakterystycznych cech pozwalających odróżnić grypę od przeziębienia.

Ekstremalne osłabienie i wyczerpanie jest objawem, który nie tylko wymusza pozostawanie w domu, ale często uniemożliwia wykonywanie najprostszych czynności życiowych.

Suchy i męczący kaszel początkowo jest bezproduktywny – szczekający i bardzo uciążliwy. Jest skutkiem zniszczenia nabłonka tchawicy i oskrzeli. Z czasem może przejść w kaszel wilgotny.

Ból głowy jest częsty – zazwyczaj zlokalizowany w okolicy czołowej i zagałkowej.

Objawy ze strony górnych dróg oddechowych w przebiegu choroby obejmują:

• ból gardła;
• uczucie pieczenia w nosie i gardle.

W przeciwieństwie do objawów przeziębienia katar w infekcji grypowej występuje rzadziej i zazwyczaj pojawia się w późniejszej fazie choroby (o ile w ogóle wystąpi).

Jakie są rodzaje wirusa grypy?

Wyróżniamy różne typy wirusa grypy – A, B, C oraz D, przy czym dla człowieka istotne są trzy pierwsze.

Czym jest grypa typu A – zagrożenie pandemiczne

Typ A ma największą zmienność antygenową i zjadliwość.

Jego unikalną cechą jest zakażanie nie tylko ludzi, ale także ptactwo wodne (naturalny rezerwuar), trzodę chlewną, konie i inne ssaki. To właśnie ta cecha umożliwia powstawanie nowych szczepów o potencjale pandemicznym (np. H5N1 przenosząca się na ludzi) i utrudnia leczenie przeciwwirusowe.

Wirus grypy typu B – specyfika ludzka

Typ B występuje niemal wyłącznie u ludzi (sporadycznie u fok). Nie posiada potencjału pandemicznego, ale wywołuje epidemie sezonowe, które mogą mieć ciężki przebieg.

Grypa B ewoluowała w dwie odrębne linie genetyczne:

• B/Victoria;
• B/Yamagata.

Przez wiele lat szczepionki trójwalentne zawierały tylko jedną z tych linii, co prowadziło do „niedopasowania”. Obecnie stosowane w Polsce preparaty czterowalentne zawierają antygeny obu linii typu B.

Grypa typu C – łagodne zakażenia wirusem grypy

Objawy grypy typu C są zazwyczaj łagodne. Typ C powoduje infekcje, które klinicznie są nieodróżnialne od zwykłego przeziębienia. U osób spoza grup ryzyka najczęściej wystarcza leczenie objawowe.

Jak przebiega grypa?

Grypa to choroba zakaźna, której przebieg jest ściśle skorelowany z replikacją patogenu. Po okresie inkubacji (wylęgania), który trwa zazwyczaj 1-4 dni (średnio 2 dni), następuje etap infekcji z objawami chorobowymi.

Przebieg w przypadku grypy u dorosłych

Zazwyczaj pierwsze 2-3 dni to okres największego nasilenia objawów ogólnych (gorączka, ból). W kolejnych dniach gorączka spada i zaczynają dominować objawy oddechowe (kaszel).

Ostre objawy ustępują zwykle po 5-7 dniach, jednak okres rekonwalescencji (osłabienie, męczliwość) może trwać 2 tygodnie lub dłużej.

Przebieg grypy u dzieci

U dzieci obraz zakażenia jest bardziej zróżnicowany. Oprócz typowych objawów grypy u dzieci (szczególnie poniżej 5 r. ż.) często manifestują się ze strony układu pokarmowego:

• nudności;
• wymioty;
• bóle brzucha;
• biegunka (może prowadzić do szybkiego odwodnienia).

U niemowląt może mieć ciężki przebieg – objawia się m.in. wysoką gorączką, drgawkami gorączkowymi, odmową jedzenia i drażliwością.

Grypa u kobiet w ciąży – ryzyko powikłań

Ciąża jest stanem fizjologicznej immunosupresji (aby organizm nie odrzucił płodu) oraz zwiększonego obciążenia układu krążenia i oddechowego. Z tego powodu ciężarne są w grupie zwiększonego ryzyka powikłań grypy, ciężkiego przebiegu i zgonu.

Grypa może prowadzić do negatywnych skutków dla płodu:

• poronienia;
• porodu przedwczesnego;
• niskiej masy urodzeniowej noworodka;
• obumarcia płodu.

Chorzy na grypę w podeszłym wieku – niespecyficzne objawy

U osób powyżej 65 r. ż. w przebiegu grypy mogą pojawić się podobne objawy do przeziębienia. Charakterystyczne objawy grypy mogą się nie pojawić ze względu na słabszą reaktywność układu odpornościowego, np. gorączka może być niska lub nieobecna.

Błędne rozpoznanie i leczenia przeziębienia, zamiast grypy, może prowadzić do poważnych powikłań po grypie typu A i B  – w tej grupie wiekowej zdarzają się najczęściej.

Dominować mogą niespecyficzne oznaki grypy:

• zaburzenia świadomości (majaczenie);
• upadki;
• nagłe pogorszenie sprawności ruchowej;
• brak apetytu.

Zapobieganie zachorowaniu na grypę

Grypa to zakaźna choroba – zapobieganie opiera się na profilaktyce swoistej (szczepienia) oraz nieswoistej (higiena i dystansowanie).

Szczepienia przeciwko grypie

Szczepienia przeciwko grypie (czy covid-19) są uznawane za najskuteczniejszą i najbezpieczniejszą metodę zapobiegania zakażeniu. Ich celem jest również złagodzenie objawów i redukcja ryzyka ciężkich powikłań u kobiet w ciąży, dzieci i osób starszych.

Rodzaje dostępnych preparatów:

1. inaktywowane typu „split” (rozszczepiony wirion) – zawierają wszystkie białka wirusowe. Są to sprawdzone preparaty o wysokim profilu bezpieczeństwa, stosowane od 6. miesiąca życia.
2. żywe atenuowane (LAIV) – spray donosowy, przeznaczone dla dzieci i młodzieży.
3. wysokodawkowe – są dedykowane osobom powyżej 60 r. ż., u których standardowa dawka może nie wywołać wystarczającej odpowiedzi immunologicznej. Badania wykazują, że mają wyższą skuteczność w redukcji hospitalizacji z powodu grypy i zapalenia płuc.

Nazwy handlowe preparatów dostępnych w Polsce: Efluelda Tetra, Influvac® Tetra, VaxigripTetra.

Refundacja szczepionek na grypę w Polsce

Proces profilaktyki został uproszczony – farmaceuci w aptekach mają uprawnienia do kwalifikacji i szczepień u osób dorosłych. Świadczenie jest refundowane przez NFZ.

Codzienna profilaktyka zakażenia wirusem grypy

Codzienne nawyki stanowią pierwszą linię obrony przeciwwirusowej.

Grypa to choroba, która przenosi się drogą kropelkową oraz przez kontakt bezpośredni (ręce-usta/nos/oczy). Jednak nie tylko – może przetrwać na twardych powierzchniach (klamki, poręcze) nawet do 24-48 godzin. Mycie rąk wodą z mydłem oraz dezynfekcja powierzchni środkami z alkoholem (>60%) skutecznie go inaktywują.

Podczas kaszlu usta powinniśmy zasłaniać łokciem, a nie dłonią, a pomieszczenia regularnie wietrzyć, co pomoże zmniejszać ich stężenie w powietrzu i zakaźność.