Nadciśnienie tętnicze – objawy i przyczyny wysokiego ciśnienia krwi

Budzisz się rano z tępym bólem z tyłu głowy, który po kawie nieco mija. W ciągu dnia pojawia się lekkie rozdrażnienie, a wieczorem serce przyspiesza bez wyraźnego powodu. To mogą być pierwsze, ciche sygnały, że ciśnienie krwi jest za wysokie. Ten stan często nie boli, ale konsekwentnie niszczy strukturę tętnic. Na nadciśnienie tętnicze choruje 30-45% osób w Polsce, ale połowa z nich nie jest tego świadoma. Nieleczone może prowadzić do zmian w sercu, a nawet udaru mózgu.

Dowiedz się, jakie objawy sugerują zagrożenie dla zdrowia i sprawdź, kiedy lekarz stawia rozpoznanie nadciśnienia tętniczego.

Czym jest ciśnienie krwi?

Ciśnienie krwi to siła, z jaką jej strumień napiera na ściany naczyń. Układ krwionośny tworzy sieć naczyń z centralnym punktem, którym jest serce – nieustannie tłoczy krew do każdej, nawet najmniejszej komórki ciała. Krew dostarcza tlen i substancje odżywcze, a jednocześnie odbiera produkty przemiany materii. Aby było to możliwe, wewnątrz tętnic muszą panować określone warunki.

Czym jest tętno?

Tętno określa tempo (częstotliwość), z jakim serce pompuje krew – bezpośrednio wpływa na wysokość ciśnienia krwi.

Za normę tętna uznaje się od 60 do 100 uderzeń na minutę. Nie jest to wartość stała – w głębokim spoczynku rytm serca zwalnia i może wynosić 50-60 uderzeń na minutę, a podczas wysiłku fizycznego, w stresie, czy pod wpływem silnych emocji tętno przyspiesza.

Dlaczego ciśnienie krwi nie może być zbyt niskie lub zbyt wysokie?

Ciśnienie nie może być zbyt niskie, ponieważ krew musi pokonać siłę grawitacji i naturalny opór stawiany przez naczynia krwionośne, aby dotrzeć do narządów oddalonych od serca, np. mózg czy nerki.

Czym jest nadciśnienie tętnicze?

Nadciśnienie tętnicze to choroba układu krążenia – ma charakter przewlekły i postępujący.

Zbyt duża siła nacisku uszkadza i usztywnia tętnice. Tracą one elastyczność i jeszcze bardziej utrudniają przepływ krwi. To samonapędzający się proces – naczynia krwionośne adaptują się do wysokich wartości, krew zaczyna być tłoczona ze zbyt dużą siłą w sposób ciągły, a organy wewnętrzne zaczynają ulegać mikrourazom.

Rozwój nadciśnienia tętniczego przebiega najczęściej skrycie, dlatego regularne pomiary są najlepszym rozwiązaniem, by wcześnie wykryć problem i wdrożyć odpowiednie kroki.

Jak prawidłowo wykonać pomiar ciśnienia w domu?

Aby pomiar ciśnienia tętniczego krwi był miarodajny, powinien być wykonywany w spokojnych warunkach, po 5 minutach odpoczynku, w pozycji siedzącej z podpartymi plecami i ramieniem. Zaleca się wykonywać je rano i wieczorem, najlepiej dwukrotnie (w odstępie 1-2 minut).

Jakie są normy ciśnienia tętniczego?

Według najnowszych wytycznych definicja nadciśnienia pozostaje stała. Lekarz może je zdiagnozować, gdy w pomiarze gabinetowym wynik pomiaru wynosi ≥140/90 mm Hg.

Prawidłowe ciśnienie krwi

Za prawidłowe ciśnienie tętnicze u osoby dorosłej uznaje się wynik, w którym:

• skurczowe mieści się w granicach 120-129 mm Hg;
• a rozkurczowe wynosi 80-84 mm Hg.

Gdy pomiary stale oscylują wokół 130-139/85-89, mówi się o ciśnieniu wysokim prawidłowym. Podwyższone ciśnienie tętnicze skurczowe w tym zakresie wymaga już czujności i modyfikacji stylu życia.

Normy ciśnienia dla kobiet w ciąży

W okresie ciąży układ krwionośny przechodzi rewolucję, a objętość krwi wzrasta, co może przyczyniać się do rozwoju nadciśnienia. Dochodzi również do innych zmian naczyniowych, często związanych z nieprawidłowym funkcjonowaniem łożyska.

Normy stają się rygorystyczne, ponieważ podwyższone wartości mogą prowadzić do powikłań zagrażających zdrowiu matki i płodu, m.in.:

• stan przedrzucawkowy;
• poród przedwczesny;
• poronienie;
• śmierć płodu (w skrajnych przypadkach).

Wartości ciśnienia krwi u dzieci

W przeciwieństwie do osób dorosłych, w pediatrii nie stosuje się jednolitych, sztywnych norm.

Diagnostyka opiera się na siatkach centylowych, lekarz uwzględnia nie tylko wiek, ale również wzrost i płeć dziecka. Ta odmienność wynika z fizjologii – młody organizm dynamicznie się rozwija, a jego układ krążenia musi na bieżąco adaptować się do rosnącego ciała.

Ciśnienie u osób starszych

U osób starszych dopuszcza się wyższe ciśnienie tętnicze skurczowe – często do 140, a nawet do 150 u pacjentów powyżej 80. roku życia.

W tym wieku naczynia są naturalnie mniej elastyczne, dlatego zbyt gwałtowne obniżenie ciśnienia zwiększa ryzyko niedociśnienia oraz wynikających z niego upadków i ciężkich urazów.

Ciśnienie krwi u sportowców

Regularny wysiłek fizyczny ma udowodnione, długotrwałe działanie hipotensyjne. Sportowcy często mają niższe ciśnienie tętnicze w spoczynku, które jest związane z wysoką wydolnością mięśnia sercowego.

Efekt często zależy od rodzaju uprawianego sportu, np.:

• treningi aerobowe umożliwiają trwałe obniżenie ciśnienia krwi;
• sporty siłowe (np. podnoszenie ciężarów) – nadciśnienie jest stosunkowo częste.

Wartości ciśnienia tętniczego a cukrzyca, choroby nerek i otyłość

W przypadku osób z cukrzycą lub chorobą nerek zaleca się dążenie do jeszcze niższych docelowych wartości ciśnienia skurczowego, na poziomie 120-129 mm Hg, ponieważ ich naczynia są bardziej podatne na uszkodzenia.

U dorosłych wzrost i masa ciała nie zmieniają wartości uznawanych za normę, ale za to otyłość jest czynnikiem, który znacząco przyspiesza rozwój powikłań nadciśnienia. Nadmiar tkanki tłuszczowej funkcjonuje jak narząd endokrynny – produkuje substancje prozapalne, które mogą powodować niekorzystne zmiany naczyniowe.

Otyłość i zaburzenia metaboliczne u młodszych dorosłych mogą prowadzić do szczególnej formy choroby – tzw. izolowanego nadciśnienia rozkurczowego (prawidłowe ciśnienie skurczowe, ale ciśnienie rozkurczowe ≥ 90 mm Hg), które z czasem sprzyja rozwojowi pełnoobjawowego nadciśnienia.

Rodzaje nadciśnienia – pierwotne i wtórne

W zależności od przyczyny choroby nadciśnienie tętnicze może mieć charakter pierwotny lub wtórny.

Nadciśnienie pierwotne

Większość przypadków nadciśnienia tętniczego to nadciśnienie pierwotne (stanowi większość ok. 90-95% chorych). Nazywane jest również nadciśnieniem samoistnym, ponieważ trudno wskazać jedną, konkretną przyczynę choroby – jest wynikiem współdziałania czynników genetycznych oraz niekorzystnego stylu życia.


Badania pokazują, że u osób z wartościami tzw. przednadciśnieniowymi (130-139/85-89 mm Hg) w ciągu 4 lat u około 25-40% rozpoznaje się nadciśnienie pełnoobjawowe, u osób powyżej 65. roku życia ta progresja jest jeszcze szybsza (ale wciąż mierzona w latach, a nie miesiącach).

Silne mechanizmy autoregulacji (np. układ renina-angiotensyna-aldosteron czy baroreceptory w naczyniach) potrafią przez wiele lat „maskować” błędy dietetyczne i brak aktywności. Pacjent przez jakiś czas „czuje się dobrze”, mimo niebezpiecznie wysokich wartości ciśnienia krwi. Gdy mechanizmy regulacyjne przestają być skuteczne, pojawiają się objawy i leczenie nadciśnienia tętniczego staje się konieczne.

Nadciśnienie tętnicze wtórne

Wtórne nadciśnienie jest skutkiem innego schorzenia – często są to choroby nerek, zaburzenia hormonalne nadnerczy czy wrodzone wady serca. Może mieć wtedy charakter nagły i być oporne na leki obniżające ciśnienie tętnicze.

Choć w ogólnej populacji występuje w zaledwie ok. 10% przypadków, to statystyki zmieniają się w zależności od wieku:

• u dzieci odpowiada za 70% przypadków;
• u młodych dorosłych (19-39 lat) – ok. 5%;
• powyżej 65. roku życia – ok. 15%.

Profilaktyka nadciśnienia tętniczego, oparta na ograniczeniu spożycia soli i regularnej aktywności fizycznej jest wsparciem w przypadku chorych na nadciśnienie pierwotne, ale nie usuwa przyczyny nadciśnienia wtórnego.

Czym jest złośliwe nadciśnienie?

W złośliwym nadciśnieniu tętniczym występuje bardzo wysokie ciśnienie rozkurczowe (powyżej 120-130 mm Hg) i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

W krótkim czasie może prowadzić do:

• niewydolności narządów;
• obrzęku mózgu;
• uszkodzenia siatkówki oka;
• nagłej niewydolności nerek.

Chory wymaga błyskawicznej pomocy medycznej w warunkach szpitalnych.

Najczęstsze przyczyny nadciśnienia tętniczego

Nadciśnienie tętnicze jest chorobą powiązaną z warunkami środowiska i stylem życia:

• nadmierne spożycie soli zatrzymuje wodę w organizmie i zwiększa objętość krwi krążącej;
• brak ruchu – regularna aktywność fizyczna poprawia elastyczność naczyń;
• otyłość;
• przewlekły stres i brak odpoczynku;
• palenie tytoniu;
• nadużywanie alkoholu.

Kto najczęściej choruje na nadciśnienie tętnicze? – czynniki ryzyka

Ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem, jednak coraz częściej występuje w populacji młodych dorosłych.

Na występowanie nadciśnienia tętniczego wpływają, m.in.:

• obciążenie rodzinne;
• nadwaga i otyłość;
• siedzący tryb życia;
• wiek;
• regularne spożywanie wysoko przetworzonej żywności.

Gdy występuje jednocześnie wiele różnych czynników ryzyka, ulegają one zsumowaniu. Zwiększa to ryzyko powikłań nadciśnienia tętniczego i może wpływać na szybsze rozpoczęcie leczenia farmakologicznego.

Objawy nadciśnienia tętniczego – typowe i nietypowe

Czym objawia się nadciśnienie? To pytanie nurtuje wielu pacjentów, jednak odpowiedź nie jest prosta. Objawy mogą być mało charakterystyczne lub nie występować wcale przez długi czas.

Do typowych objawów nadciśnienia należą:

• tępiący ból głowy (często z tyłu głowy, pojawiający się rano);
• zawroty głowy i szumy w uszach;
• szybkie męczenie się;
• problemy ze snem;
• kołatania serca.

Istnieją też nietypowe objawy – częste krwawienia z nosa, zaczerwienienie twarzy czy nadmierna potliwość.

• U kobiet nietypowe objawy mogą być mylone z objawami menopauzy.
• U dzieci choroba objawiać się w sferze behawioralnej – zwiększoną drażliwością lub problemami z koncentracją w szkole.

Podsumowanie – jeden pomiar ciśnienia nie wystarczy

Pojedynczy odczyt w gabinecie lekarskim bywa mylący, a stres towarzyszący badaniu często sztucznie zawyża wynik, wywołując tzw. efekt białego fartucha. Rzetelna diagnostyka nadciśnienia tętniczego wymaga czasu i spokoju, zwłaszcza na początkowych etapach rozwoju choroby. Dlatego warto prowadzić regularne pomiary w domowym zaciszu przez co najmniej kilka dni.

Choć nieleczone schorzenie potrafi skrycie prowadzić do zawału, wczesne rozpoznanie nadciśnienia daje szansę na długie i sprawne życie. Pomiar ciśnienia, wykonywany regularnie, to dostępne w warunkach domowych badanie przesiewowe.