Alergia – przyczyny i objawy alergii. Czym jest katar alergiczny i alergia skórna?

Współczesna medycyna obserwuje dynamiczny wzrost przypadków alergii, który dotyczy niemal każdej grupy wiekowej i społecznej. Blisko połowa mieszkańców Europy zmaga się z co najmniej jedną formą nadwrażliwości. Najczęstsze objawy alergii bywają bagatelizowane lub mylone z infekcją. Poznaj mechanizmy stojące za reakcją alergiczną oraz dowiedz się, jak rozpoznać sygnały wysyłane przez organizm!

Co to jest alergen?

Alergen to substancja, która u zdrowych osób nie wywołuje żadnej reakcji, jednak u osób predysponowanych staje się wyzwalaczem kaskady procesów obronnych. Może nim być niemal każdy element otoczenia – od drobinek kurzu, przez białka pokarmowe, aż po związki chemiczne w kosmetykach.

Wśród alergenów wyróżniamy przede wszystkim:

• alergeny wziewne;
• alergeny pokarmowe;
• alergeny kontaktowe;
• jady owadów.

Kontakt z alergenem prowadzi do wytworzenia swoistych przeciwciał klasy IgE, co stanowi o rozpoznaniu alergii przez lekarza alergologa.

Czym jest alergia (uczulenie)?

Alergię najprościej opisać jako błąd komunikacyjny w układzie immunologicznym.

Upraszczając – układ odpornościowy mylnie rozpoznaje nieszkodliwą substancję (np. pyłek, białko orzecha) jako groźnego wroga i atakuje ją. Angażuje swoje zasoby obronne do walki, uszkadzając własne tkanki i generując uciążliwe symptomy.

Czym jest reakcja alergiczna?

Gdy alergen dostaje się do organizmu, specjalne komórki układu odpornościowego (komórki tuczne) uwalniają histaminę i inne substancje zapalne.

Objawy pojawiają się w ciągu kilku minut:

• rozszerzenie naczyń krwionośnych;
• obrzęk;
• silny świąd.

Gwałtowna reakcja oznacza, że mechanizmy obronne wymknęły się spod kontroli. W praktyce organizm reaguje na alergen tak, jakby był on groźnym patogenem, mimo że dla większości ludzi jest całkowicie nieszkodliwy.

Fazy reakcji alergicznej

Reakcja rozwija się w dwóch etapach:

• faza wczesna (pierwsze minuty) – kichanie, wodnisty wyciek z nosa, świąd (spowodowane histaminą);
• faza późna (po kilku godzinach) – głównym objawem jest blokada nosa (zatkanie), utrata węchu i przewlekły obrzęk. Ta faza jest trudniejsza do leczenia zwykłymi lekami przeciwhistaminowymi.

Zrozumienie mechanizmu reakcji alergicznej pozwala lepiej wyjaśnić, dlaczego u jednych osób choroba się rozwija, a u innych nie.

Jakie są przyczyny alergii?

Na rozwój alergii wpływa interakcja między genetyką a środowiskiem.

Mimo tak wysokiego ryzyka genetycznego globalnie rozwój alergii determinują czynniki środowiskowe m.in.:

• zanieczyszczone powietrze;
• dieta bogata w żywność przetworzoną;
• nadmierna higiena (tzw. hipoteza higieniczna).

Zmiany klimatyczne sprawiają, że rośliny pylą dłużej i intensywniej, co bezpośrednio wpływa na częstość występowania alergii na pyłki i zwiększa ekspozycję na czynniki wziewne.

Dlaczego chorujemy? – nieoczywiste przyczyny

Na rozwój alergii coraz większy wpływ mają czynniki codziennego życia, które stopniowo zmieniają sposób funkcjonowania układu odpornościowego.

Rola mikrobioty i diety – żywność przetworzona

Współczesna dieta bogata w żywność wysokoprzetworzoną oraz uboga w świeże produkty zaburza florę bakteryjną jelit (mikrobiom). Bakterie jelitowe „uczą” układ odpornościowy tolerancji – rozróżniania przyjaciela od wroga.

Wpływ zanieczyszczeń na siłę alergenów

Zanieczyszczenia powietrza drażnią drogi oddechowe i zmieniają strukturę alergenów – np. pyłków. Smog i spaliny „stresują” rośliny, przez co produkują one bardziej agresywne alergeny.

Dym tytoniowy i E-papierosy

Aerozole z e-papierosów i dym tytoniowy zwiększają ryzyko rozwoju stanu zapalnego dróg oddechowych oraz objawów astmatycznych, takich jak świszczący oddech.

• Działanie drażniące wywołuje objawy „podobne do alergii” (kaszle, świsty) poprzez chemiczne podrażnienie dróg oddechowych.
• Działanie proalergiczne – może prowadzić do rozwoju alergicznego nieżytu nosa i astmy.

Kontakt z jednym alergenem nie zawsze spowoduje wystąpienie objawów.

Kiedy alergen to za mało – rola kofaktorów

Dlaczego czasem ten sam produkt wywołuje reakcję, a czasem nie? Za to odpowiadają tzw. kofaktory – dodatkowe czynniki, które działają na zasadzie „kropli, która przelewa czarę” – nasilają odpowiedź alergiczną.

Mechanizm sumowania bodźców

Przykład działania kofaktorów u pacjenta z alergią na pszenicę:

• bułka zjedzona w spokojnych warunkach – brak objawów;
• zjada bułkę + idzie na jogging + wypija piwo + bierze ibuprofen – może wystąpić nawet wstrząs anafilaktyczny.

Kofaktorami mogą być m.in. wysiłek fizyczny, alkohol, leki przeciwbólowe (NLPZ), gorąca kąpiel czy stres.

Rodzaje alergii

Klasyfikacja medyczna pozwala wyodrębnić konkretny rodzaj alergii w zależności od drogi wnikania szkodliwego czynnika:

• alergia wziewna – najczęściej diagnozowana, wywoływana przez substancje wdychane z powietrzem;
• alergia pokarmowa – reakcja następuje po spożyciu określonych produktów;
• alergia skórna – objawy alergii zaczynają się po bezpośrednim dotknięciu substancji drażniącej.

Medycyna wyróżnia także alergie na leki, jad owadów oraz alergie zawodowe, związane ze specyfiką wykonywanej pracy.

Objawy chorób alergicznych

Niezależnie od wieku i rodzaju czynnika, wiele chorób alergicznych daje podobne dolegliwości.

Wspólne objawy wynikające z aktywacji układu odpornościowego:

• wodnisty wyciek z nosa, kichanie salwami;
• łzawienie, pieczenie, zapalenie spojówek;
• zmiany na powłokach ciała – np. wysypka, czerwone plamy na skórze;
• duszność i świszczący oddech;
• dolegliwości gastryczne, w tym nudności i ból brzucha.

To, jak szybko pojawiają się objawy ze strony układu odpornościowego, zależy od drogi kontaktu z alergenem oraz cech indywidualnych reaktywności organizmu.

Twarz alergika – objawy, które widać na pierwszy rzut oka

Specyficzne znaki rozpoznawcze („małe objawy”) w przewlekłym nieżycie nosa mogą pomóc pacjentom (szczególnie rodzicom) skojarzyć dolegliwości z alergią.

• „Salut alergiczny” – nawykowe pocieranie nosa dłonią ku górze (z powodu świądu), prowadzące do powstania poprzecznej bruzdy na nosie.
• „Cienie alergiczne” – ciemne sińce pod oczami wynikające z zastoju żylnego w obrębie zatok.
• „Twarz adenoidalna” – stale otwarte usta i gotyckie podniebienie wynikające z ciągłego oddychania przez usta.

Objawy alergii u dzieci

Wczesne rozpoznanie problemu u najmłodszych ma ogromne znaczenie dla zahamowania tzw. marszu alergicznego.

Pierwszymi objawami alergii u dzieci są zazwyczaj:

• alergia pokarmowa – może manifestować się ulewaniem, kolkami czy biegunką;
• alergia kontaktowa u dzieci – zaczerwienienia w miejscu styku np. z barwnikami tkanin lub niklem w guzikach.

W występującej alergii skórnej u dzieci można zauważyć suchość i szorstkość policzków – częsty zwiastun atopowego zapalenia skóry (AZS).

Typowe objawy alergii u osób dorosłych

Alergia u dorosłych ma często charakter nabyty lub jest kontynuacją problemów z dzieciństwa.

Najczęstsze dolegliwości obejmują:

• nawracający katar;
• napady kichania;
• ciągłe zmęczenie wynikające z niedotlenienia organizmu.

U osób starszych symptomy pojawiają się nietypowo – pod postacią nawracających infekcji dróg oddechowych (np. przeziębień). Z tego powodu właściwe leczenie alergii bywa wdrażane późno.

Alergiczny nieżyt nosa (katar sienny)

Alergiczny nieżyt nosa (potocznie nazywany katarem siennym) jest jedną z najczęstszych chorób przewlekłych górnych dróg oddechowych. Charakteryzuje się obrzękiem błony śluzowej, który utrudnia swobodne oddychanie.

Objawy występują sezonowo – korelują z kalendarzem pylenia roślin. Nieleczony katar alergiczny może prowadzić do rozwoju polipów nosa oraz zwiększa ryzyko chorób dolnych dróg oddechowych.

Astma o podłożu alergicznym

Astma o podłożu alergicznym (atopowa; IgE-zależna) jest wywoływana przez te same czynniki, co nieżyt nosa. Przewlekły stan zapalny dróg oddechowych prowadzi do nadreaktywności i skurczu oskrzeli – niezbędne może być stosowanie leków wziewnych.

Charakterystyczne objawy astmy:

• napadowy suchy kaszel;
• duszność wydechowa;
• uczucie ucisku w klatce piersiowej.

Szybka reakcja i profilaktyka mogą zapobiec tzw. remodelingowi struktury tkanek oskrzeli, procesowi, który prowadzi do pogrubienia i zwłóknienia ścian dróg oddechowych, a ostatecznie do zwężenia, którego nie da się już w pełni odwrócić lekami.

Wstrząs anafilaktyczny

Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) jest to najcięższa i bezpośrednio zagrażająca życiu reakcja uczuleniowa. Poznanie sygnałów ostrzegawczych może uratować życie. Rozwija się gwałtownie – w ciągu kilku sekund do kilkunastu minut.

Objawy anafilaksji obejmują (u dzieci i dorosłych) m.in.:

• nagły spadek ciśnienia tętniczego;
• silny obrzęk krtani uniemożliwiający oddychanie;
• utratę przytomności.

Ratunkiem jest natychmiastowe podanie adrenaliny. 

Najczęstszymi przyczynami wstrząsu anafilaktycznego są: pokarmy, leki (m.in. antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki znieczulające miejscowo), wydzieliny jadowe owadów.

Alergia na jad owadów

Użądlenie osy czy pszczoły w większości przypadków kończy się miejscowym bólem i lekką opuchlizną. Jednak w przypadku uczulenia na jad, może dojść do gwałtownej reakcji ogólnoustrojowej (anafilaksji), zwłaszcza jeśli po poprzednim użądleniu wystąpiły duszności lub rozległy obrzęk poza miejscem wkłucia.

Alergia skórna – atopowe zapalenie skóry (AZS)

W przypadku alergii skórnej dominuje silny stan zapalny oraz naruszenie bariery naskórka. Alergia na skórze w przebiegu AZS objawia się dodatkowo ekstremalną suchością i pękaniem tkanki. Wśród symptomów dominuje uporczywy świąd, prowadzący do rozdrażnienia i zaburzeń snu.

Alergiczne zapalenie spojówek

Objawy alergicznego zapalenia spojówek to przede wszystkim silne przekrwienie, obrzęk powiek, swędzenie oraz uczucie piasku pod powiekami.

Alergia pokarmowa

W przypadku alergii pokarmowej system odpornościowy błędnie identyfikuje konkretne białko w pożywieniu jako zagrożenie. Najczęściej pojawia się alergia na mleko, orzechy, jaja, ryby i owoce morza.

Mogą pojawiać się nietypowe sygnały jak np. zespół alergii jamy ustnej, objawiający się świądem i mrowieniem warg i języka po zjedzeniu surowych owoców (często jest to krzyżowa alergia na pyłki roślin).

Najczęstsze objawy alergii pokarmowej:

• ból brzucha;
• biegunka;
• wymioty;
• pokrzywka;
• dysfagia – trudności w połykaniu, uczucie „uwięźnięcia” kęsa w przełyku. Może to świadczyć o stanie zapalnym przełyku.

Pokrzywka

Pokrzywka to objaw skórny, który przypomina oparzenie pokrzywą. Pojawiają się zmiany skórne w postaci bąbli uniesionych ponad powierzchnię skóry. Są blade w środku, otoczone czerwoną obwódką, bardzo swędzące i mają tendencję do „wędrowania”.

Alergia jako choroba zawodowa

Symptomy alergii zawodowej pojawiają się u osób narażonych na specyficzne czynniki w miejscu pracy. Może to być mąka u piekarzy, lateks u personelu medycznego czy pyły drewna u stolarzy. Jest chorobą zawodową i często wymaga rezygnacji z pracy w danym środowisku, aby zatrzymać negatywne konsekwencje reakcji układu immunologicznego.

Podsumowanie

Alergia to złożona reakcja układu odpornościowego, której objawy mogą pojawić się wskutek działania wielu czynników. Wczesne rozpoznanie objawów i leczenie pozwalają skuteczniej ograniczać dolegliwości i zmniejszać ryzyko rozwoju powikłań.